ข้าวโพดใบม่วง: แยกอากาศเย็นกับขาดฟอสฟอรัส และสิ่งที่ควรทำ

ถ้าข้าวโพดหลังนาใบล่างเปลี่ยนเป็นสีม่วงในช่วงอากาศเย็น ส่วนใหญ่ยังไม่ต้องรีบใส่ปุ๋ยเพิ่ม ข้าวโพดใบม่วงที่เกิดช่วงอายุไม่เกิน 20 วันมักเป็นอาการชั่วคราวจากดินเย็น ซึ่งทำให้รากดึงฟอสฟอรัสขึ้นมาใช้ได้น้อยแม้ในดินที่มีฟอสฟอรัสพอ และสีจะจางหายเองเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น ส่วนการขาดฟอสฟอรัสจริงจะม่วงเป็นหย่อม ต้นแคระ และไม่หายเมื่ออากาศอุ่น บทความนี้แยกสองสาเหตุด้วยเกณฑ์ที่ใช้ได้ในแปลง

ข้าวโพดใบม่วงเกิดจากอะไร

สีม่วงมาจากการสะสมรงควัตถุแอนโทไซยานินในใบ ซึ่งเกิดเมื่อใบสร้างน้ำตาลได้ตามปกติแต่ต้นเอาไปใช้สร้างรากและลำต้นไม่ทัน น้ำตาลจึงค้างในใบแล้วเปลี่ยนสี สาเหตุที่พบมากที่สุดในข้าวโพดหลังนาคืออากาศเย็นและดินเย็น

กรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าอากาศหนาวเย็นเป็นเวลานานและอุณหภูมิที่ลดลงอย่างรวดเร็ว ทำให้ธาตุฟอสฟอรัสถูกตรึงจนพืชนำไปใช้ได้น้อย ข้าวโพดหลังนาจึงชะงักการเจริญเติบโตและแสดงอาการใบและลำต้นสีม่วง อาการปรากฏตั้งแต่เริ่มงอกจนถึงอายุประมาณ 15–20 วัน และต้นจะค่อย ๆ ฟื้นตัวตามปกติเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น ส่วนอีกสามสาเหตุที่ให้สีม่วงเหมือนกันคือดินขาดฟอสฟอรัสจริง รากถูกจำกัดจากดินอัดแน่นหรือน้ำขัง และลักษณะประจำพันธุ์ของลูกผสมที่ไวต่ออุณหภูมิ ทั้งสี่สาเหตุแยกไม่ออกถ้าดูต้นเดียว แต่แยกได้ถ้าดูทั้งแปลงและขุดดูราก

ใบม่วงจากอากาศเย็น สังเกตอย่างไร

มีสามจุดสังเกต คือม่วงพร้อมกันทั่วแปลงอย่างสม่ำเสมอหลังคืนที่หนาวจัด พบช่วงงอกถึงอายุ 15–20 วัน และสีจางหายเองภายใน 1–2 สัปดาห์เมื่ออุณหภูมิกลางวันสูงขึ้น โดยต้นยังตั้งตรง แผ่นใบยังเขียว และรากขาวดีเมื่อขุดดู

สีขึ้นชัดที่สุดเมื่อกลางคืนเย็นจัดแต่กลางวันแดดดี เพราะใบยังสังเคราะห์แสงเต็มที่ขณะที่ดินยังเย็นและรากทำงานช้า อาการมักเริ่มที่ขอบและปลายใบล่าง บางครั้งเห็นเป็นแถบสีม่วงจางตามเส้นใบและลำต้น ขณะที่แผ่นใบยังเขียวเข้ม

ฝ่ายวิชาการพืชไร่ มหาวิทยาลัยแห่งรัฐแคนซัส ระบุว่ายีนที่ทำให้เกิดสีม่วงตามพันธุกรรมแสดงออกเฉพาะระยะต้นกล้าก่อนมีใบจริง 6 ใบ และไม่พบผลเสียต่อการเจริญเติบโตหรือผลผลิต อายุต้นจึงเป็นเกณฑ์สำคัญ

ใบม่วงจากการขาดฟอสฟอรัสจริง สังเกตอย่างไร

การขาดฟอสฟอรัสจริงจะม่วงเป็นหย่อมไม่สม่ำเสมอทั้งแปลง ต้นเตี้ยแคระกว่าต้นข้างเคียงชัดเจน รากสั้นไม่แตกแขนง และอาการไม่ดีขึ้นเมื่ออากาศอุ่นขึ้นแล้ว ถ้าข้าวโพดมีใบจริงเกิน 6–8 ใบแล้วยังม่วง ให้สงสัยการขาดฟอสฟอรัสเป็นอันดับแรก

เอกสารของกรมวิชาการเกษตรอธิบายว่า ระยะต้นกล้าใบล่างจะเปลี่ยนเป็นสีม่วงจากปลายและขอบใบ ต้นเตี้ย แคระแกร็น รากไม่เจริญ หากขาดต่อเนื่องถึงก่อนออกดอก การออกดอกจะช้ากว่าปกติ ลำต้นและฝักอาจโค้งงอ เมล็ดบิดเบี้ยว และมีเมล็ดลีบมาก ซึ่งต่างจากใบม่วงจากอากาศเย็นที่หายก่อนถึงระยะนั้น

แปลงที่เสี่ยงมากคือดินทราย ดินกรดจัด ดินด่างจัด ดินอินทรียวัตถุต่ำ และดินที่แห้งจัดหรือเปียกแฉะ เพราะฟอสฟอรัสเคลื่อนที่ในดินช้ามาก รากต้องงอกไปหาเอง ถ้ารากถูกจำกัดด้วยดินอัดแน่นหรือน้ำขัง ต้นก็แสดงอาการขาดได้ทั้งที่ดินมีฟอสฟอรัสอยู่ ดูวิธีอ่านอาการจากใบเพิ่มในบทความ อ่านอาการขาดธาตุอาหารจากใบพืช

ตัวเลขที่ตัดสินได้แน่นอนที่สุดคือค่าวิเคราะห์ดิน ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร ระบุว่าดินที่เหมาะกับข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ควรมีฟอสฟอรัสที่เป็นประโยชน์มากกว่า 10 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ถ้าค่าสูงกว่านี้แล้วใบยังม่วง สาเหตุมักไม่ใช่ฟอสฟอรัสในดิน

ความต่างนี้สำคัญเพราะกระทบผลผลิตไม่เท่ากัน ใบม่วงจากอากาศเย็นที่หายเองมักไม่ทำให้ผลผลิตลด แต่การขาดฟอสฟอรัสตั้งแต่ต้นเล็กทำให้รากที่สร้างได้น้อยลงอย่างถาวร และกระทบถึงจำนวนเมล็ดต่อฝักซึ่งถูกกำหนดก่อนออกไหม อ่านต่อได้ในบทความ ข้าวโพดติดเมล็ดไม่เต็มฝัก

ใบม่วงแบบไหนรอได้ แบบไหนต้องแก้

ใช้สี่เกณฑ์ตัดสินคือการกระจายในแปลง อายุต้น ลักษณะราก และการตอบสนองเมื่ออากาศอุ่นขึ้น ถ้าม่วงทั่วแปลงสม่ำเสมอ ต้นอายุไม่เกิน 20 วัน รากขาวดี และสีจางลงเมื่อแดดกลับมา ให้รอได้ แต่ถ้าม่วงเป็นหย่อม ต้นแคระ รากสั้น และไม่หายเมื่ออุ่นขึ้น ต้องแก้

เจอข้าวโพดใบม่วงแล้วควรทำอะไร

ลำดับที่ถูกคือวินิจฉัยก่อนลงทุน เดินดูทั้งแปลง ขุดดูราก นับใบจริง แล้วจึงตัดสินใจ ถ้าเข้าเกณฑ์อากาศเย็นให้ดูแลน้ำและรออาการ ถ้าเข้าเกณฑ์ขาดฟอสฟอรัสให้เสริมทางใบประทัง พร้อมวางแผนแก้ที่ปุ๋ยรองพื้นรอบถัดไป

1. เดินทแยงแปลงอย่างน้อยสองเส้น ดูว่าต้นที่ม่วงกระจายทั่วหรือรวมเป็นหย่อม และหย่อมนั้นอยู่ตรงดินทราย ที่ลุ่มน้ำขัง หรือแนวที่รถวิ่งอัดดิน
2. ขุดต้นที่ม่วงและต้นปกติขึ้นมาเทียบราก ดูความยาวและการแตกแขนง ขั้นตอนนี้บอกได้มากที่สุด
3. นับใบจริงที่คลี่เต็มแล้ว ถ้าไม่ถึง 6 ใบ โอกาสเป็นเรื่องอากาศสูง ถ้าเกิน 6–8 ใบแล้วยังม่วง ให้คิดถึงฟอสฟอรัสก่อน
4. ถ้าเข้าเกณฑ์อากาศเย็น ให้รักษาความชื้นดินสม่ำเสมอ แล้วรอดูอาการ 7–14 วัน ช่วงนี้ไม่ควรเร่งปุ๋ยไนโตรเจนหนัก เพราะรากยังทำงานได้จำกัด
5. ถ้าเข้าเกณฑ์ขาดฟอสฟอรัส กรมส่งเสริมการเกษตรแนะให้ใช้ปุ๋ยเกร็ดฟอสฟอรัสสูง เช่น 15-30-15 ตามอัตราบนฉลาก พ่นทางใบช่วง 16.00–19.00 น.

ปุ๋ยทางใบเป็นการประทังเฉพาะหน้า ไม่ใช่การแทนปุ๋ยฟอสฟอรัสรองพื้น เพราะปริมาณที่พ่นได้ต่อครั้งน้อยกว่าที่ต้นต้องใช้ทั้งฤดูหลายเท่า และต้องคิดอัตราต่อถังให้แม่น ดูวิธีได้ในบทความ พ่นยาใช้น้ำกี่ลิตรต่อไร่ จากนั้นส่งดินวิเคราะห์ เพื่อให้รอบถัดไปตั้งอัตราปุ๋ยจากค่าจริง

ป้องกันใบม่วงในข้าวโพดหลังนาตั้งแต่วันปลูก

วิธีที่ได้ผลที่สุดคือวางฟอสฟอรัสไว้ใกล้รากตั้งแต่วันปลูก เพราะฟอสฟอรัสเคลื่อนที่ในดินช้า รากต้องไปถึงปุ๋ยเอง การใส่รองก้นร่องพร้อมปลูกจึงได้ผลกว่าการหว่านผิวดินหลังงอก

• ใส่ปุ๋ยรองก้นร่องพร้อมปลูก เอกสารคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรระบุการใช้ปุ๋ยสูตร 15-15-15 อัตรา 40 กิโลกรัมต่อไร่ ใส่รองก้นร่องพร้อมปลูก
• ในดินทรายหรือกรณีต้องใส่ปุ๋ยปริมาณมาก ให้แบ่งใส่สองครั้ง ครั้งที่สองเมื่อข้าวโพดอายุ 20–25 วัน เพื่อลดการสูญเสียปุ๋ยและตรงจังหวะที่รากหาอาหารได้กว้างขึ้น
• เตรียมดินให้ร่วนพอ ไม่ไถตอนดินแฉะจนเกิดชั้นดาน เพราะรากที่ชนชั้นดานจะแสดงอาการขาดฟอสฟอรัสแม้ดินมีฟอสฟอรัสพอ และกลบเมล็ดให้ลึกสม่ำเสมอ เพราะร่องที่กลบตื้นไม่เท่ากันทำให้งอกไม่พร้อม ต้นที่ช้ากว่าจะม่วงเด่นขึ้นเป็นหย่อม
• วางแผนช่วงปลูกให้ต้นพ้นระยะกล้าก่อนช่วงที่หนาวที่สุด และไม่ให้น้ำขังในที่ลุ่ม ดูรายละเอียดในบทความ ข้าวโพดหลังนา

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องข้าวโพดใบม่วง

ข้อผิดพลาดที่แพงที่สุดคือใส่ปุ๋ยฟอสฟอรัสเพิ่มทันทีที่เห็นใบม่วง ถ้าดินมีฟอสฟอรัสพออยู่แล้ว การเติมเพิ่มจะไม่ทำให้ต้นกล้าที่ม่วงกลับเขียว เพราะข้อจำกัดอยู่ที่อุณหภูมิและราก ไม่ใช่ปริมาณธาตุในดิน

• เร่งยูเรียให้ใบเขียวเร็ว ช่วงดินเย็นรากดูดได้จำกัด ปุ๋ยส่วนเกินสูญเสียเปล่า
• เข้าใจว่าเป็นโรคแล้วพ่นสารป้องกันโรคพืช ใบม่วงจากอากาศเย็นไม่ใช่โรค
• ไม่ขุดดูราก ทำให้แยกไม่ออกระหว่างดินขาดฟอสฟอรัสกับรากที่ถูกจำกัดจากดินอัดแน่น ซึ่งแก้ต่างกันคนละทาง

เคสจริงจากแปลง

เคสที่ 1 ลพบุรี ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ระบบน้ำหยด

เกษตรกรรายหนึ่งในจังหวัดลพบุรีปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ และกำลังเตรียมรอบปลูกใหม่แบบให้น้ำหยด สิ่งที่ทักเข้ามาถามคือเรื่องการผสมสารที่พ่นร่วมกับยาฆ่าหนอน และบอกว่าจะรอให้ลงปลูกเสร็จก่อน ข้อมูลที่บันทึกไว้ไม่ได้ระบุพื้นที่เป็นไร่

สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ สองสามสัปดาห์แรกหลังปลูกเป็นช่วงเดียวกับที่อาการใบม่วงปรากฏ และสิ่งที่ตัดสินว่าจะเจอหรือไม่ถูกกำหนดตอนลงปลูก ไม่ใช่ตอนพ่น เรื่องที่ควรจัดการให้จบก่อนจึงเป็นการวางปุ๋ยฟอสฟอรัสรองก้นร่องให้ใกล้แนวราก และกลบเมล็ดให้สม่ำเสมอ ส่วนระบบน้ำหยดต้องตั้งรอบน้ำให้ดินชื้นสม่ำเสมอ ไม่สลับแห้งจัดกับแฉะ เพราะทั้งสองสภาพลดการดูดฟอสฟอรัส

เคสที่ 2 สุรินทร์ ข้าวโพดอายุ 15 วัน ร่วมกับนาข้าว

อีกรายอยู่จังหวัดสุรินทร์ ทำรวมกัน 18 ไร่ แบ่งเป็นข้าวโพดประมาณ 8 ไร่ ซึ่งตอนนั้นอายุ 15 วัน และนาข้าวอีก 10 ไร่ที่กำลังแตกกอ ข้อมูลที่บันทึกไว้ไม่ได้ระบุอาการใบม่วง

สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ ข้าวโพดอายุ 15 วันอยู่กลางช่วงที่อาการใบม่วงปรากฏพอดีตามที่กรมส่งเสริมการเกษตรระบุ คือตั้งแต่งอกถึงอายุ 15–20 วัน ช่วงนี้จึงควรเดินสำรวจถี่ที่สุด และถ้าเจอสีม่วงให้ใช้เกณฑ์สี่ข้อในตารางด้านบนตัดสินก่อนลงทุนเพิ่ม

คำถามที่พบบ่อย

ข้าวโพดใบม่วงต้องใส่ปุ๋ยฟอสฟอรัสเพิ่มเลยไหม

ไม่ควรใส่ทันทีโดยยังไม่วินิจฉัย ถ้าใบม่วงสม่ำเสมอทั้งแปลงในต้นอายุไม่เกิน 20 วันและรากยังขาวดี ให้รอดูอาการก่อน เพราะถ้าดินมีฟอสฟอรัสพออยู่แล้ว การเติมเพิ่มจะไม่ทำให้ใบกลับเขียว ทางที่คุ้มกว่าคือส่งดินวิเคราะห์ แล้วตั้งอัตราปุ๋ยรองพื้นรอบถัดไปจากค่าจริง

ข้าวโพดใบม่วงกี่วันหาย

ถ้าสาเหตุคืออากาศเย็น สีมักจางลงภายใน 1–2 สัปดาห์หลังอุณหภูมิกลางวันสูงขึ้น ตามที่กรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าข้าวโพดจะค่อย ๆ ฟื้นตัวกลับมาเจริญเติบโตตามปกติเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น ถ้าผ่านสองสัปดาห์แล้วอากาศอุ่นขึ้นแต่ใบยังม่วงและต้นไม่โต ให้กลับไปตรวจรากและค่าวิเคราะห์ดิน

ข้าวโพดใบม่วงเป็นโรคหรือเปล่า

ไม่ใช่โรค สีม่วงเกิดจากการสะสมรงควัตถุแอนโทไซยานินในใบเมื่อต้นใช้น้ำตาลไม่ทัน ไม่ได้เกิดจากเชื้อสาเหตุโรคพืช การพ่นสารป้องกันกำจัดโรคจึงไม่ช่วย ถ้าใบมีแผลจุด ขอบแผลชัด หรือมีผงสปอร์ร่วมด้วย นั่นเป็นอีกเรื่องที่ต้องวินิจฉัยแยก

พ่นปุ๋ยทางใบแก้ข้าวโพดใบม่วงได้จริงไหม ควรพ่นเวลาไหน

ช่วยประทังได้แต่ไม่ใช่การแก้ที่ต้นเหตุ กรมส่งเสริมการเกษตรแนะให้ใช้ปุ๋ยเกร็ดสูตร 15-30-15 ตามอัตราที่แนะนำเป็นอาหารเสริมพ่นทางใบ และระบุช่วง 16.00–19.00 น. ว่าเหมาะที่สุด เพราะละอองไม่แห้งเร็ว ส่วนการแก้ที่ต้นเหตุต้องกลับไปที่ปุ๋ยรองพื้นและสภาพรากในรอบถัดไป

แหล่งอ้างอิง

• กรมส่งเสริมการเกษตร: หนาวนานทำข้าวโพดใบม่วง แนะใช้ปุ๋ยเกร็ดเป็นอาหารเสริม (คลังข้อมูลหนังสือพิมพ์การเกษตร สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์)
• กรมวิชาการเกษตร: เอกสารคำแนะนำ เทคโนโลยีการผลิตข้าวโพดเลี้ยงสัตว์
• กรมวิชาการเกษตร ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์: การขาดธาตุฟอสฟอรัสในข้าวโพด
• กรมวิชาการเกษตร ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์: การใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดินในการผลิตข้าวโพดเลี้ยงสัตว์
• Kansas State University, Department of Agronomy: Purple color in corn seedlings - Cause for concern?

สรุป

อาการข้าวโพดใบม่วงในข้าวโพดหลังนาส่วนใหญ่เป็นเรื่องอากาศเย็นที่ตรึงฟอสฟอรัสชั่วคราว ไม่ใช่ปุ๋ยไม่พอ จุดตัดสินคือการกระจายในแปลง อายุต้น สภาพราก และการตอบสนองเมื่ออากาศอุ่นขึ้น ถ้าม่วงทั่วแปลงในต้นอายุไม่เกิน 20 วันและรากยังดี ให้ดูแลความชื้นแล้วรอ แต่ถ้าม่วงเป็นหย่อม ต้นแคระ รากสั้น และไม่หาย ให้เสริมฟอสฟอรัสทางใบประทัง แล้วแก้ที่ปุ๋ยรองก้นร่องรอบถัดไป

หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่