หอยเชอรี่ในนาข้าว: คุมให้ได้ใน 21 วันแรก และวิธีกำจัดที่ได้ผล

หอยเชอรี่ในนาข้าว ทำความเสียหายหนักที่สุดช่วงที่ต้นข้าวยังเล็ก คลังความรู้ของกรมการข้าวระบุว่าช่วงที่ต้องป้องกันให้ได้คือ 10 วันแรกหลังปักดำ และ 21 วันหลังหว่าน เพราะข้าวอายุ 30-40 วันจะแข็งพอที่หอยไม่ทำให้เสียหายได้อีก สิ่งที่คุ้มที่สุดจึงไม่ใช่การหาสารแรง ๆ มาหว่าน แต่คือกรองน้ำเข้านา กดระดับน้ำให้ตื้น ทำร่องน้ำล่อหอย และเก็บไข่ทิ้งตั้งแต่วันแรกที่ปล่อยน้ำเข้าแปลง
หอยเชอรี่ในนาข้าวกัดกินต้นข้าวช่วงไหน และเสียหายแค่ไหน
หอยเชอรี่กัดกินต้นข้าวระยะกล้าและต้นที่เพิ่งปักดำ โดยกัดโคนต้นใต้ผิวน้ำจนต้นขาดลอยทั้งต้น ข้อมูลกรมการข้าวระบุว่าหอยทำลายข้าวตั้งแต่ระยะกล้าถึงระยะแตกกอ และเอกสารเผยแพร่ด้านข้าวระบุว่าหากไม่ป้องกันเลย ความเสียหายอาจเกินครึ่งของผลผลิต เพราะหอยกินได้เร็วมากในคืนเดียว
ลักษณะที่ทำให้วินิจฉัยผิดบ่อย คือข้าวหายเป็นหย่อม ๆ ไม่ใช่เหลืองหรือแห้งทีละใบ ต้นที่หายไปจะไม่มีซากใบทิ้งไว้ เหลือแค่ตอสั้น ๆ จมอยู่ในเลน จุดที่หอยลงมือหนักที่สุดคือบริเวณน้ำลึกกว่าที่อื่น เช่น รอยล้อรถไถ ร่องแอ่ง และมุมแปลงใกล้ทางน้ำเข้า

วิธีสังเกตว่าแปลงมีหอยเชอรี่แล้วหรือยัง
ดูสามอย่าง คือกลุ่มไข่สีชมพูอมแดงที่เกาะเหนือระดับน้ำตามต้นข้าว คันนา และเสาหลัก ตัวหอยเปลือกกลมสีน้ำตาลทองในจุดที่น้ำลึก และต้นข้าวที่หายไปเป็นหย่อมโดยไม่มีซากใบ ถ้าเจออย่างใดอย่างหนึ่งในสัปดาห์แรกหลังปล่อยน้ำ ให้ถือว่าแปลงมีหอยแล้วและต้องเริ่มจัดการทันที
ไข่หอยเชอรี่เป็นกลุ่มก้อนสีชมพูถึงแดงอมส้ม เกาะเหนือน้ำเสมอเพราะไข่ที่จมน้ำจะไม่ฟัก ไข่หนึ่งกลุ่มมีไข่จำนวนมากและใช้เวลาราว 7-12 วันจึงฟักเป็นตัว ช่วงนี้คือโอกาสที่ถูกที่สุดในการตัดวงจร เพราะเก็บไข่หนึ่งกลุ่มเท่ากับลดหอยรุ่นลูกได้หลายร้อยตัวโดยไม่ต้องเสียค่าสารอะไรเลย

ต้องคุมหอยเชอรี่ให้ได้ภายในกี่วันหลังหว่านหรือปักดำ
คลังความรู้กรมการข้าวระบุช่วงป้องกันสำคัญไว้ชัดเจน คือ 10 วันแรกหลังปักดำ และ 21 วันหลังหว่าน เมื่อข้าวอายุ 30-40 วัน ต้นจะเจริญเติบโตพอที่หอยเชอรี่ทำให้เกิดความเสียหายไม่ได้ ดังนั้นแรงงานและงบที่ลงในสามสัปดาห์แรกจะคุ้มกว่าการตามแก้ภายหลังหลายเท่า
ในทางปฏิบัติแปลงหว่านน้ำตมเสี่ยงกว่าแปลงปักดำ เพราะต้นเล็กและอยู่ในน้ำตั้งแต่วันแรก แปลงที่หว่านแน่นเกินไปยังประเมินความเสียหายยาก เพราะช่องว่างที่หอยกินถูกบังด้วยต้นข้างเคียง เรื่องอัตราเมล็ดพันธุ์ที่พอเหมาะอ่านต่อได้ที่ หว่านข้าวกี่กิโลต่อไร่
คุมระดับน้ำและกรองน้ำเข้านาอย่างไรให้หอยเข้าน้อยลง
สองมาตรการนี้ได้ผลที่สุดและเกือบไม่มีต้นทุนสาร คือกรองน้ำที่สูบหรือระบายเข้านาด้วยตาข่ายไนลอนตาถี่ เพื่อกันตัวอ่อนและไข่ที่ลอยมากับน้ำ และรักษาระดับน้ำให้ตื้นช่วงที่ต้นกล้ายังเล็ก เพราะน้ำตื้นทำให้หอยเคลื่อนที่และกินได้ลำบากกว่าน้ำลึก
ตาข่ายกรองต้องติดที่ปากทางน้ำเข้าทุกจุด ไม่ใช่เฉพาะจุดหลัก และต้องเดินดูทุกครั้งที่สูบน้ำ เพราะเศษฟางกับวัชพืชจะอุดตาข่ายจนน้ำดันเลี่ยงทาง
เรื่องระดับน้ำ กรมการข้าวแนะนำให้รักษาระดับน้ำให้ต่ำทั้งช่วงเตรียมดินและช่วงที่ต้นกล้ายังเล็ก แปลงที่ขังน้ำลึกตั้งแต่ต้นฤดูคือแปลงที่พบการระบาดมากที่สุด อีกมาตรการที่ใช้คู่กันได้คือทำร่องน้ำเทียมขนานคันนาหรือรอบแปลงให้ลึกกว่าพื้นนาเล็กน้อย ทำตอนไถเที่ยวสุดท้าย เวลาลดน้ำในแปลง หอยจะเคลื่อนไปรวมกันในร่อง ทำให้เก็บออกได้เร็วกว่าการเดินหาทั่วแปลง
เก็บตัวหอยกับเก็บไข่ ทำตอนไหนได้ผลที่สุด
เก็บตัวหอยตอนเช้าตรู่หรือหลังฝน เพราะหอยจะขึ้นมาเกาะต้นข้าวและคันนาให้เห็นชัด ส่วนไข่ให้เก็บทุกครั้งที่เดินแปลง อย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง ขูดกลุ่มไข่ลงน้ำหรือบี้ทำลายให้แน่ใจ เพราะไข่ที่จมน้ำจะไม่ฟัก การเก็บไข่สม่ำเสมอคือมาตรการที่ถูกที่สุดในการตัดวงจรรุ่นถัดไป
วิธีล่อที่เอกสารส่งเสริมการเกษตรแนะนำไว้คือปักซี่ไม้ไผ่หรือหลักไม้ตามคันนาและในแปลงให้โผล่เหนือน้ำ เพื่อให้หอยขึ้นมาวางไข่บนหลักเป็นที่เป็นทาง แล้วเดินเก็บไข่จากหลักแทนการหาทั่วแปลง ระยะห่างราว 5-8 เมตรต่อหลักเป็นระยะที่เอกสารแนะนำไว้ และควรปักก่อนปล่อยน้ำเข้าแปลง
กากเมล็ดชาและสารกำจัดหอย ใช้ตอนไหนและอัตราเท่าไร
กากเมล็ดชาเป็นทางเลือกที่มีคำแนะนำอัตราชัดเจนที่สุด เอกสารที่อ้างข้อมูลสำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร กรมวิชาการเกษตร ระบุให้หว่านกากเมล็ดชา 2.5 กิโลกรัมต่อไร่ โดยต้องมีน้ำในนาลึกประมาณ 5 เซนติเมตร และรักษาระดับน้ำให้คงที่อย่างน้อย 3 วัน ขณะที่เอกสารกรมการข้าวอ้างอัตรา 3 กิโลกรัมต่อไร่
สารออกฤทธิ์ในกากเมล็ดชาคือซาโปนิน งานทดสอบของกรมวิชาการเกษตรที่ใช้กากเมล็ดชาการค้าซึ่งมีซาโปนิน 10% พบว่าในห้องปฏิบัติการทำให้หอยเชอรี่ตายได้สูงถึง 100% หลังใส่สาร 3 วัน จึงอธิบายว่าทำไมการรักษาระดับน้ำให้นิ่งหลังหว่านจึงสำคัญ ถ้าน้ำไหลผ่านหรือระบายออกเร็ว ความเข้มข้นจะเจือจางและได้ผลน้อยลง
ข้อควรระวังคือซาโปนินเป็นพิษต่อสัตว์น้ำ นาที่เลี้ยงปลาในแปลง นาที่อยู่ติดบ่อปลา หรือนาที่ต้องระบายน้ำลงแหล่งน้ำสาธารณะ จึงไม่เหมาะกับวิธีนี้
ส่วนสารเคมีกำจัดหอยโดยตรง เอกสารของกรมวิชาการเกษตรกล่าวถึงนิโคลซาไมด์ไว้สำหรับกรณีระบาดรุนแรง และย้ำว่าต้องใช้ตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัดเพราะใช้ผิดวิธีจะกระทบสิ่งแวดล้อม อัตราและข้อห้ามให้ยึดตามฉลากผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนเท่านั้น และควรใช้เป็นมาตรการสุดท้ายหลังทำวิธีกลและการจัดการน้ำแล้ว
| วิธีจัดการ | ช่วงเวลาที่ควรทำ | สิ่งที่ต้องมี | ข้อจำกัด |
|---|---|---|---|
| กรองน้ำเข้านาด้วยตาข่ายตาถี่ | ทุกครั้งที่สูบหรือปล่อยน้ำเข้า | ตาข่ายไนลอน ไม้ยึดปากทางน้ำ | ต้องคอยเก็บเศษฟางที่อุดตาข่าย |
| กดระดับน้ำให้ตื้น | เตรียมดินถึงข้าวอายุ 3 สัปดาห์ | คันนาที่ไม่รั่ว ควบคุมน้ำได้ | ทำไม่ได้ในนาลุ่มที่ระบายน้ำไม่ออก |
| ร่องน้ำล่อหอยและเก็บด้วยมือ | ไถเที่ยวสุดท้ายเป็นต้นไป | แรงงานเดินเก็บ สวิงตาถี่ | ใช้แรงงานต่อเนื่อง ไม่จบในครั้งเดียว |
| ปักหลักไม้ล่อให้วางไข่ | ก่อนปล่อยน้ำเข้าแปลง | ซี่ไม้ไผ่ ปักห่าง 5-8 เมตร | ต้องเดินเก็บไข่สัปดาห์ละครั้ง |
| กากเมล็ดชา 2.5-3 กก./ไร่ | เมื่อมีน้ำในนาราว 5 ซม. | น้ำนิ่งคงที่อย่างน้อย 3 วัน | เป็นพิษต่อปลาและสัตว์น้ำ |
| สารกำจัดหอยตามฉลาก | เมื่อระบาดรุนแรงจริงเท่านั้น | ผลิตภัณฑ์ขึ้นทะเบียน อ่านฉลาก | กระทบสิ่งแวดล้อมถ้าใช้ผิดวิธี |
ข้อผิดพลาดที่ทำให้กำจัดหอยเชอรี่ไม่ได้ผล
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือเริ่มจัดการช้า รอให้ข้าวหายเป็นหย่อมก่อนจึงลงมือ ซึ่งมักเลยกรอบ 21 วันไปแล้ว รองลงมาคือหว่านสารตอนน้ำกำลังไหลหรือกำลังระบายออก ทำให้สารเจือจาง และการเก็บไข่แบบทำครั้งเดียวแล้วเลิก ซึ่งไม่ตัดวงจรหอยรุ่นถัดไป
- ขังน้ำลึกตั้งแต่วันแรกเพราะกลัวข้าวขาดน้ำ ทั้งที่น้ำลึกช่วยให้หอยเดินกินได้สะดวกขึ้น
- เก็บแต่ตัวหอยใหญ่ ไม่เก็บกลุ่มไข่ ทำให้สัปดาห์ถัดไปมีหอยตัวเล็กเต็มแปลง
- ใช้สารกำจัดหอยในนาที่เลี้ยงปลาหรือมีทางน้ำออกสู่แหล่งน้ำสาธารณะ
- หว่านซ้ำข้าวในจุดที่หอยกินโดยไม่จัดการหอยก่อน เมล็ดที่หว่านลงไปจึงถูกกินซ้ำ
อีกเรื่องที่ควรแยกให้ออกคือข้าวที่หายเป็นหย่อมจากหอย กับข้าวที่งอกไม่ดีหรือแตกกอน้อยจากสาเหตุอื่น เช่น ดินแน่น น้ำขัง หรือธาตุอาหารไม่พอ ถ้าไม่เห็นตัวหอย ไม่เห็นไข่ และไม่เห็นรอยกัดที่โคนต้น ให้ไปไล่สาเหตุทางอื่นต่อ อ่านเพิ่มได้ที่ ข้าวแตกกอน้อย
เคสจริงจากแปลง
เคสที่หนึ่ง เกษตรกรจังหวัดสุรินทร์ที่ปลูกทั้งข้าวและข้าวโพด แจ้งเข้ามาว่านาข้าว 10 ไร่อยู่ช่วงแตกกอ และข้าวโพดอายุ 15 วันประมาณ 8 ไร่ สิ่งที่เขาพูดถึงมากที่สุดคือต้นทุน เขาบอกตรง ๆ ว่าแพงไป ยังไม่มีเงิน และอยากลองของน้อย ๆ ก่อน สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ ข้าวที่เข้าระยะแตกกอแล้วถือว่าพ้นช่วงที่หอยเชอรี่ทำความเสียหายรุนแรง เพราะกรอบเสี่ยงอยู่ที่ 21 วันแรกหลังหว่านและ 10 วันหลังปักดำ งบที่มีจำกัดจึงไม่ควรจ่ายเป็นค่าสารกำจัดหอยตอนนี้ แต่ควรกันไว้ลงต้นฤดูถัดไป ซึ่งมาตรการที่ได้ผลที่สุดอย่างตาข่ายกรองน้ำ การกดระดับน้ำให้ตื้น ร่องน้ำล่อหอย และการเก็บไข่ ใช้แรงงานมากกว่าใช้เงิน
เคสที่สอง เกษตรกรจังหวัดเชียงใหม่ที่ปลูกข้าวโพด ลำไย ข้าว และหอม ถามวิธีใช้ให้เหมาะกับแต่ละพืชและการเตรียมแปลงหอม พร้อมบอกความกังวลไว้สามข้อ คือกลัวพ่นแล้วใบไหม้ กังวลสารตกค้างในข้าว และไม่แน่ใจว่าฉีดช่วงข้าวออกรวงได้ไหม สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ ความกังวลเรื่องสารตกค้างเป็นเหตุผลที่ดีที่จะวางแผนจัดการหอยด้วยวิธีกลและการจัดการน้ำตั้งแต่ต้นฤดู เพราะมาตรการกลุ่มนี้ทำช่วงเตรียมดินถึงข้าวอายุสามสัปดาห์ ซึ่งห่างจากวันเก็บเกี่ยวมาก ส่วนการพ่นสารใด ๆ ใกล้ระยะออกรวงหรือใกล้เกี่ยว ต้องยึดระยะปลอดภัยก่อนเก็บเกี่ยวบนฉลากเป็นหลัก
คำถามที่พบบ่อย
หอยเชอรี่ในนาข้าวกินข้าวอายุเท่าไรได้
หอยเชอรี่ทำความเสียหายรุนแรงกับข้าวระยะกล้าและต้นที่เพิ่งปักดำ คลังความรู้กรมการข้าวระบุว่าเมื่อข้าวอายุ 30-40 วัน ต้นจะเจริญเติบโตพอที่หอยทำให้เกิดความเสียหายไม่ได้ ช่วงที่ต้องเฝ้าระวังจริงจังจึงเป็น 21 วันแรกหลังหว่าน และ 10 วันแรกหลังปักดำ
ไข่หอยเชอรี่สีชมพูกี่วันฟัก และต้องทำอย่างไร
ไข่หอยเชอรี่ใช้เวลาราว 7-12 วันจึงฟักเป็นตัว ไข่เกาะอยู่เหนือระดับน้ำเสมอเพราะไข่ที่จมน้ำจะไม่ฟัก วิธีจัดการที่ถูกที่สุดคือขูดกลุ่มไข่ลงน้ำหรือบี้ทำลายทุกครั้งที่เดินแปลง อย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง เพราะหนึ่งกลุ่มไข่เท่ากับหอยรุ่นลูกจำนวนมาก
กำจัดหอยเชอรี่ด้วยกากเมล็ดชาใช้กี่กิโลต่อไร่
เอกสารที่อ้างข้อมูลกรมวิชาการเกษตรระบุอัตรา 2.5 กิโลกรัมต่อไร่ โดยต้องมีน้ำในนาลึกราว 5 เซนติเมตรและรักษาระดับน้ำคงที่อย่างน้อย 3 วัน ส่วนเอกสารกรมการข้าวอ้างอัตรา 3 กิโลกรัมต่อไร่ ข้อควรระวังคือซาโปนินในกากชาเป็นพิษต่อปลาและสัตว์น้ำ
นาหว่านน้ำตมป้องกันหอยเชอรี่อย่างไรไม่ให้ข้าวหายเป็นหย่อม
เริ่มจากกรองน้ำเข้านาด้วยตาข่ายตาถี่ทุกจุด ทำร่องน้ำล่อหอยตอนไถเที่ยวสุดท้าย ปักหลักไม้ให้หอยวางไข่เพื่อเก็บไข่ได้ง่าย และกดระดับน้ำให้ตื้นในสามสัปดาห์แรก เพราะน้ำลึกช่วยให้หอยเคลื่อนที่เข้าหาต้นกล้าได้สะดวกกว่า
หอยเชอรี่กับหอยโข่งพื้นเมืองแยกกันอย่างไร
หอยเชอรี่เปลือกบางกว่า วงเปลือกกลมป้อม สีเหลืองทองถึงน้ำตาลทอง และวางไข่เป็นกลุ่มสีชมพูสดเหนือน้ำ ส่วนหอยโข่งพื้นเมืองเปลือกหนา สีเขียวคล้ำถึงน้ำตาลเข้ม และกลุ่มไข่ออกสีขาวครีม การแยกให้ออกช่วยไม่ให้ไปทำลายหอยพื้นเมืองที่ไม่ใช่ศัตรูข้าวรุนแรง
แหล่งอ้างอิง
- กรมการข้าว คลังความรู้ข้าว: หอยเชอรี่
- กรมวิชาการเกษตร: ผลกึ่งเรื้อรังของสารสกัดจากกากเมล็ดชากำจัดหอย
- สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดเชียงราย: การใช้กากเมล็ดชากำจัดหอยเชอรี่
- กรมส่งเสริมการเกษตร สำนักงานเกษตรอำเภอรือเสาะ: การป้องกันกำจัดหอยเชอรี่
สรุป
การจัดการหอยเชอรี่ในนาข้าวชนะหรือแพ้กันที่สามสัปดาห์แรก เป้าหมายคือป้องกันให้ได้ภายใน 10 วันหลังปักดำและ 21 วันหลังหว่าน เพราะข้าวอายุ 30-40 วันจะพ้นช่วงเสี่ยงไปเอง ลำดับที่คุ้มที่สุดคือกรองน้ำเข้านาทุกจุด กดระดับน้ำให้ตื้น ทำร่องน้ำล่อหอยและเก็บด้วยมือ เก็บกลุ่มไข่สัปดาห์ละครั้ง แล้วจึงพิจารณากากเมล็ดชาหรือสารกำจัดหอยตามฉลากเฉพาะเมื่อระบาดรุนแรง
หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่
เกี่ยวกับผู้เขียน →