หนอนใยผัก: วิธีสังเกต เกณฑ์ตัดสินใจพ่น และวิธีสลับสารกันดื้อยา

หนอนใยผัก คือหนอนผีเสื้อตัวเล็กสีเขียวอ่อนที่แทะกินใต้ใบผักตระกูลกะหล่ำจนใบพรุนคล้ายร่างแห และเป็นแมลงที่สร้างความต้านทานต่อสารกำจัดแมลงได้เร็วที่สุดชนิดหนึ่ง ทางที่คุมได้จริงไม่ใช่การเพิ่มอัตราสาร แต่คือพลิกใต้ใบให้เจอหนอนตัวเล็กก่อนจะสาย เลือกสารที่ยังได้ผลในพื้นที่ตัวเอง สลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ไม่ให้ซ้ำกลุ่มเดิมติดกัน และใช้ร่วมกับการเขตกรรม กางมุ้ง กับดัก และเชื้อบีที
หนอนใยผักคือแมลงอะไร ระบาดหนักช่วงไหนของปี
หนอนใยผัก (Plutella xylostella) เป็นหนอนผีเสื้อกลางคืนขนาดเล็กที่กินพืชผักตระกูลกะหล่ำเป็นอาหารหลัก ทั้งคะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก ผักกาดขาวปลี กวางตุ้ง และบรอกโคลี กรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าไทยพบการระบาดต่อเนื่องเกือบทั้งปีในเกือบทุกพื้นที่ และมักระบาดหนักช่วงมกราคมถึงเมษายน ซึ่งอุณหภูมิเหมาะต่อการเพิ่มจำนวนประชากร
ช่วงปลายฝนต้นหนาวจึงเป็นช่วงตั้งต้นของประชากรที่จะไปหนักต้นปี ลักษณะที่ใช้ยืนยันตัวคือไข่ขนาดประมาณ 0.8 มิลลิเมตร สีเหลืองอ่อน ค่อนข้างกลมแบน หนอนที่ฟักใหม่ยาวประมาณ 1.5 มิลลิเมตร หัวแหลมท้ายแหลม ปลายท้ายมีปุ่มยื่น 2 แฉก และดักแด้ยาวประมาณ 1 เซนติเมตร มีใยบางปกคลุมติดใบพืช
อาการใบผักแบบไหนคือหนอนใยผัก ไม่ใช่หนอนตัวอื่น
หนอนใยผักที่ฟักใหม่จะแทะผิวใบด้านล่างเป็นวงกว้างและทิ้งผิวใบด้านบนไว้จนเห็นเป็นแผลโปร่งแสง เมื่อระบาดรุนแรงจะกัดจนใบพรุนเหลือแต่ก้านใบ ถ้าเกิดในระยะต้นอ่อนจะกัดยอดจนชะงักการเจริญเติบโต จุดแยกที่เร็วที่สุดคือเมื่อถูกแตะตัว หนอนจะดิ้นแรงและสร้างใยพาตัวห้อยลงจากใบ
- หนอนใยผัก ตัวเล็กเรียวสีเขียวอ่อน อยู่ใต้ใบ กินผิวใบเป็นแผลโปร่งแสงก่อนทะลุเป็นรู มีใยและดิ้นแรงเมื่อถูกแตะ
- หนอนกระทู้ ตัวใหญ่กว่าชัดเจน กินใบแหว่งเป็นรอยใหญ่ หลบโคนต้นหรือในดินตอนกลางวัน
- หนอนเจาะยอด เจาะเข้าไปในยอดหรือหัว เห็นมูลที่ปากรูแต่ไม่เห็นตัว
แยกให้ออกตั้งแต่ต้นสำคัญ เพราะสารที่ได้ผลกับแต่ละกลุ่มไม่เหมือนกัน วิธีไล่อาการจากใบใช้แนวเดียวกับที่เขียนไว้ในหนอนกระทู้หอมในแปลงหอมแดงและกระเทียม

สำรวจแปลงหาหนอนใยผักอย่างไรให้เจอก่อนใบพรุน
ให้เดินสำรวจอย่างน้อยสัปดาห์ละ 2 ครั้งตั้งแต่ผักตั้งตัว เดินทแยงมุมแปลง สุ่มดูต้นให้กระจายทั่วแปลงไม่ใช่เฉพาะริมแปลง และพลิกใต้ใบทุกครั้ง เพราะไข่และหนอนเล็กอยู่ใต้ใบเกือบทั้งหมด จดว่าพบหนอนกี่ต้นจากที่สุ่ม แล้วเทียบกับครั้งก่อนเพื่อดูแนวโน้ม
กรมส่งเสริมการเกษตรย้ำให้หมั่นสำรวจสม่ำเสมอ และเมื่อเริ่มพบการทำลายให้แจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอหรือเกษตรจังหวัดเพื่อหาทางควบคุมก่อนระบาดรุนแรง
จุดที่ต้องพลิกดูทุกครั้ง
- ใต้ใบอ่อนรอบยอด เพราะเพศเมียวางไข่ทั้งบนใบและใต้ใบ
- ใบล่างที่คลุมดิน เป็นที่หลบตอนแดดจัด
- ยอดของต้นอ่อน เพราะยอดเสียแล้วต้นชะงักยาว แก้ไม่ทัน
- ซากผักที่กองไว้ท้ายแปลง ซึ่งเป็นแหล่งหนอนรุ่นต่อไป
กับดักกาวเหนียวสีเหลืองช่วยติดตามตัวเต็มวัยได้ กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้เปลี่ยนทุก 7-10 วันครั้ง ถ้าผีเสื้อที่ติดกับดักเพิ่มขึ้นชัดเจน ให้เพิ่มรอบเดินสำรวจใต้ใบตามไปด้วย

ควรพ่นสารเมื่อไร และเมื่อไรที่ยังไม่ต้องพ่น
ให้ตัดสินใจจากจำนวนหนอนที่นับได้จริง ไม่ใช่จากปฏิทินหรือรอยใบเก่า กรมส่งเสริมการเกษตรและกรมวิชาการเกษตรใช้หลักเดียวกันคือสุ่มตรวจนับก่อนตัดสินใจพ่นทุกครั้ง และใช้ระดับเศรษฐกิจของแปลงตัวเองประกอบ เพราะผักที่ต้องขายสวยกับผักที่ส่งโรงงานรับความเสียหายได้ไม่เท่ากัน
ไทยยังไม่มีตัวเลขระดับเศรษฐกิจกลางตัวเดียวสำหรับผักตระกูลกะหล่ำทุกชนิด งานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรจึงเน้นว่าการใช้ระดับเศรษฐกิจร่วมกับการสุ่มตัวอย่างก่อนพ่นช่วยลดการระบาดและลดจำนวนครั้งที่พ่นลงได้
- พบหนอนเล็กกระจายหลายต้นจากที่สุ่ม และผักอยู่ระยะต้นอ่อนหรือกำลังห่อหัว คือจังหวะที่ควรลงมือ เพราะหนอนเล็กตายง่ายกว่าหนอนโตมาก
- พบรอยใบเก่าแต่สุ่มแล้วไม่เจอตัวหนอน ยังไม่ต้องพ่น ให้เดินซ้ำอีก 2-3 วัน รอยเก่าไม่ได้บอกว่าหนอนยังอยู่
- พบหนอนเฉพาะมุมเดียวของแปลง พ่นเฉพาะจุดนั้นก่อน ลดสารและลดแรงกดดันให้ทั้งแปลงดื้อยา
- ใกล้วันเก็บเกี่ยว ต้องนับระยะปลอดภัยจากฉลากย้อนกลับ ถ้าไม่พอให้ใช้วิธีอื่นแทน ดูวิธีนับได้ที่ระยะปลอดภัยก่อนเก็บเกี่ยว
หนอนใยผักดื้อยาเพราะอะไร และสลับกลุ่มสารอย่างไรให้ถูก
งานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าปัญหาความต้านทานในไทยส่วนใหญ่เกิดจากการใช้สารอย่างไม่มีแบบแผน และระดับความต้านทานผันแปรตามพื้นที่ สารที่ยังได้ผลในอีกอำเภอจึงอาจใช้ไม่ขึ้นในแปลงเรา หลักคือไม่ใช้สารกลไกเดียวกันติดต่อกัน เพื่อเลี่ยงความต้านทานแบบข้าม
คำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตรระบุให้พ่นสลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ ใช้สารแต่ละกลุ่มไม่เกิน 2-3 ครั้งต่อฤดู และสลับกับการใช้เชื้อแบคทีเรียเมื่อการระบาดลดลง ส่วนงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรพบว่าในแปลงทดลองคะน้า สไปโนแซดคุมหนอนใยผักได้ดีที่สุด รองลงมาคือโทลเฟนไพแร็ด
อัตราสารตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร
| สาร | สูตรและความเข้มข้น | อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร |
|---|---|---|
| สไปนีโทแรม | 12% SC | 40-60 มิลลิลิตร |
| คลอร์ฟีนาเพอร์ | 10% SC | 40-60 มิลลิลิตร |
| โทลเฟนไพแร็ด | 16% EC | 40-60 มิลลิลิตร |
| อินดอกซาคาร์บ | 15% SC | 40-60 มิลลิลิตร |
| ฟิโพรนิล | 5% SC | 60-80 มิลลิลิตร |
| เชื้อบีที ไอซาไว หรือ เคอร์สตากี้ | ชีวภัณฑ์พร้อมใช้ | 100-200 มิลลิลิตร |
อัตราในตารางอ้างอิงจากข่าวเตือนการระบาดศัตรูพืชของกรมส่งเสริมการเกษตร ก่อนใช้ต้องอ่านฉลากของผลิตภัณฑ์ที่ถืออยู่จริง เพราะความเข้มข้นแต่ละยี่ห้อไม่เท่ากัน และดูว่าสารนั้นอยู่กลุ่มกลไกใดแล้วจดลงสมุดแปลง ถ้าไม่จดก็มักวนกลับมากลุ่มเดิมโดยไม่รู้ตัว
ใช้เชื้อบีทีกับหนอนใยผักให้ได้ผลต้องทำอย่างไร
เชื้อบาซิลลัส ทูริงเยนซิส หรือบีที เป็นแบคทีเรียที่พบในธรรมชาติและมีประสิทธิภาพกำจัดหนอนใยผัก สายพันธุ์การค้าที่สำคัญคือไอซาไวและเคอร์สตากี้ อัตรา 100-200 มิลลิลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร ช่วงระบาดมากให้ใช้อัตราสูงและพ่นถี่ขึ้น
ข้อที่มักพลาดคือบีทีต้องให้หนอนกินเข้าไปจึงออกฤทธิ์ ไม่ได้ตายเพราะโดนตัว ละอองจึงต้องถึงใต้ใบ และได้ผลดีที่สุดกับหนอนตัวเล็ก ถ้ารอให้หนอนโตค่อยใช้ มักรู้สึกว่าบีทีไม่เอาอยู่ ทั้งที่ปัญหาคือจังหวะใช้ อีกข้อคือคำแนะนำของกรมระบุว่าไม่ควรใช้บีทีในแหล่งปลูกผักภาคกลาง พื้นที่นั้นจึงควรสลับสารกลุ่มอื่นเป็นหลัก
วิธีลดหนอนใยผักที่ไม่ต้องพึ่งสารอย่างเดียว
กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำสี่แนวทางที่ใช้ร่วมกับสาร คือการเขตกรรม การปลูกผักกางมุ้ง การใช้กับดัก และการใช้ศัตรูธรรมชาติ ทั้งหมดทำหน้าที่เดียวกันคือลดจำนวนหนอนตั้งต้นในแปลง ยิ่งตั้งต้นน้อย จำนวนครั้งที่ต้องพ่นก็น้อยลง
เขตกรรมตัดวงจรระหว่างรุ่น
ไถพรวนดินตากแดด ทำลายซากพืชอาหารที่เหลือในแปลง และปลูกพืชหมุนเวียนออกจากตระกูลกะหล่ำ สามอย่างนี้ลดการระบาดได้ตรงจุดที่สุด เพราะดักแด้ที่ค้างอยู่กับซากใบคือต้นทางของรุ่นถัดไป ช่วงพักแปลงรอปลูกรอบใหม่จึงเป็นจังหวะที่ควรทำ
ปลูกผักกางมุ้ง
การปลูกผักในโรงเรือนที่คลุมด้วยตาข่ายไนลอนขนาด 16 mesh ซึ่งเท่ากับ 256 ช่องต่อตารางนิ้ว ป้องกันการเข้าทำลายของหนอนใยผักและหนอนผีเสื้ออื่นได้อย่างมีประสิทธิภาพ เงื่อนไขคือต้องปิดมิดชิดตลอดเวลา ถ้าเปิดทิ้งไว้ ผีเสื้อเพศเมียเข้าไปวางไข่ได้โดยไม่มีศัตรูธรรมชาติตามเข้าไป
กับดักสองแบบที่กรมแนะนำ
- กับดักกาวเหนียวสีเหลือง ทรงกระบอกหรือกระป๋องน้ำมันเครื่องทาสีเหลืองทาด้วยกาวเหนียว เปลี่ยนทุก 7-10 วันครั้ง
- กับดักแสงไฟ หลอดสีน้ำเงิน 20 วัตต์ เหมาะที่สุดในการจับผีเสื้อหนอนใยผัก ติดตั้งรอบนอกแปลงและควรติดพร้อมกันทั้งพื้นที่
ศัตรูธรรมชาติที่ทำงานให้ฟรี
ตัวเลขจากกรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าแตนเบียนไข่ Trichogramma confusum และ Trichogrammatoidea bactrae ควบคุมไข่หนอนใยผักได้ร้อยละ 16.2-45.2 แตนเบียนหนอน Cotesia plutellae และ Oomyzus sokolowskii เข้าทำลายหนอนได้ร้อยละ 60-90 และแตนเบียนดักแด้ Thyrarella collaris ทำลายดักแด้ได้ร้อยละ 23.28 ตัวเลขเหล่านี้คือเหตุผลที่การพ่นทุก 5-7 วันแบบไม่ดูหนอนมักให้ผลแย่ลงในระยะยาว เพราะสารออกฤทธิ์กว้างกวาดแตนเบียนไปด้วย
เคสจริงจากแปลง
เคสที่ 1 ร้อยเอ็ด ปลูกถั่วฝักยาวและผัก
เจ้าของแปลงบอกว่าช่วงที่คุยกันยังเริ่มรอบใหม่ไม่ได้เพราะพื้นที่ยังมีน้ำขัง และวางแผนจะเริ่มหลังปีใหม่ แปลงนี้ผ่านมาตรฐานอาหารปลอดภัยของจังหวัดและ GAP สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือใช้ช่วงพักแปลงเป็นจังหวะตัดวงจร ไถพรวนตากดิน ทำลายซากพืชตระกูลกะหล่ำที่เหลือ และวางแผนพืชหมุนเวียนก่อนลงผักรุ่นใหม่ เมื่อลงปลูกแล้วให้สำรวจใต้ใบตั้งแต่ระยะต้นอ่อน และเพราะเป็นแปลงมาตรฐาน ต้องจดวันพ่นกับชื่อสารทุกครั้งเพื่อคุมระยะปลอดภัยก่อนเก็บเกี่ยว
เคสที่ 2 แปลงผักสลัด
อีกรายปลูกผักสลัดและถามเข้ามาว่าตัวที่ใช้ฉีดอยู่เป็นสารจับใบหรือไม่ และผสมกับอะมิโนได้ไหม ผักสลัดไม่ใช่พืชตระกูลกะหล่ำจึงไม่ใช่พืชอาหารของหนอนใยผัก แต่คำถามแบบนี้สำคัญกับคนปลูกผักทุกกลุ่ม สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือทดสอบความเข้ากันได้ในแก้วก่อนผสมลงถังจริง ผสมให้น้อยตัวที่สุดเท่าที่จำเป็น และจดไว้ว่าพ่นอะไรไปเมื่อไร เพราะการผสมหลายตัวพร้อมกันทำให้แยกไม่ออกว่าอะไรได้ผล และทำให้แผนสลับกลุ่มสารทั้งฤดูพังตามไปด้วย ดูคู่สารที่ไม่ควรผสมได้ที่ผสมยาในถังเดียวกันได้ไหม
คำถามที่พบบ่อย
หนอนใยผักต่างจากหนอนกระทู้อย่างไร
หนอนใยผักตัวเล็กเรียวสีเขียวอ่อน อยู่ใต้ใบ กินผิวใบจนเป็นแผลโปร่งแสงก่อนทะลุเป็นรู และเมื่อถูกแตะจะดิ้นแรงพร้อมสร้างใยห้อยตัวลง ส่วนหนอนกระทู้ตัวใหญ่กว่าชัดเจน กินใบแหว่งเป็นรอยใหญ่ และมักหลบโคนต้นหรือในดินตอนกลางวัน
หนอนใยผักพ่นสารอะไรดี
กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำสไปนีโทแรม 12% SC, คลอร์ฟีนาเพอร์ 10% SC, โทลเฟนไพแร็ด 16% EC หรืออินดอกซาคาร์บ 15% SC อัตรา 40-60 มิลลิลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร และฟิโพรนิล 5% SC อัตรา 60-80 มิลลิลิตร โดยต้องพ่นสลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ และใช้แต่ละกลุ่มไม่เกิน 2-3 ครั้งต่อฤดู
บีทีคุมหนอนใยผักได้จริงไหม
ได้ถ้าใช้ถูกจังหวะ บีทีสายพันธุ์ไอซาไวและเคอร์สตากี้ใช้อัตรา 100-200 มิลลิลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร ออกฤทธิ์เมื่อหนอนกินเข้าไป จึงได้ผลดีที่สุดกับหนอนตัวเล็กและต้องให้ละอองถึงใต้ใบ แต่คำแนะนำระบุว่าไม่ควรใช้ในแหล่งปลูกผักภาคกลาง
พ่นสารแล้วหนอนใยผักไม่ตายเกิดจากอะไร
สาเหตุหลักมีสามข้อ คือละอองไม่ถึงใต้ใบที่หนอนเกาะอยู่ พ่นตอนหนอนโตเกินไป และใช้สารกลุ่มกลไกเดิมซ้ำจนประชากรในแปลงต้านทาน ทางแก้คือปรับการพ่นให้เข้าใต้ใบ ลงมือตอนหนอนยังเล็ก และเปลี่ยนไปใช้สารต่างกลุ่ม ไม่ใช่เพิ่มอัตราเดิม
แหล่งอ้างอิง
- กรมส่งเสริมการเกษตร: ข่าวเตือนการระบาดศัตรูพืช หนอนใยผักในพืชตระกูลกะหล่ำ
- กรมวิชาการเกษตร: ความผันแปรของความต้านทานต่อสารฆ่าแมลงในหนอนใยผัก
- กรมวิชาการเกษตร: ชนิดสารฆ่าแมลงที่ใช้หมุนเวียนป้องกันกำจัดหนอนใยผัก
สรุป
คุมหนอนใยผักให้อยู่ต้องเริ่มจากเดินสำรวจใต้ใบให้เจอหนอนตัวเล็ก ตัดสินใจพ่นจากจำนวนที่นับได้จริง เลือกสารตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตรแล้วสลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ ไม่เกิน 2-3 ครั้งต่อฤดู และหนุนด้วยการเขตกรรม กางมุ้ง กับดัก และการรักษาแตนเบียนในแปลง
หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่
เกี่ยวกับผู้เขียน →