หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด: วิธีสังเกต เกณฑ์ตัดสินใจพ่น และการจัดการ

หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดคุมได้ด้วยหลักสามข้อ คือ สำรวจให้เจอตั้งแต่ตัวยังเล็ก ตัดสินใจพ่นจากจำนวนต้นที่ถูกทำลายไม่ใช่จากความรู้สึก และพ่นให้ละอองลงไปในยอดซึ่งเป็นที่ที่หนอนหลบอยู่จริง ช่วงที่ต้องเฝ้าระวังหนักที่สุดคือตั้งแต่ข้าวโพดงอกจนถึงอายุประมาณ 30–43 วัน ซึ่งศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร ระบุว่าเป็นช่วงที่ระบาดสูงสุด และเกณฑ์ตัดสินใจพ่นที่ใช้กันทั่วโลกคือพบต้นถูกทำลาย 20% ในระยะยอดอ่อน

หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดคืออะไร ทำไมระบาดเร็ว

หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดคือหนอนผีเสื้อกลางคืนต่างถิ่นที่ปักหลักในไทยแล้ว กินพืชได้กว่า 80 ชนิดแต่ชอบข้าวโพดที่สุด วงจรชีวิตครบรอบเพียง 30–40 วัน แม่ผีเสื้อตัวหนึ่งวางไข่ได้ราว 1,500–2,000 ฟอง ครั้งละ 100–200 ฟองเป็นกลุ่ม จึงเพิ่มจำนวนเร็วมาก

ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร ระบุว่า ระยะไข่ 2–3 วัน ระยะหนอนมี 6 วัย รวม 14–22 วัน ระยะดักแด้ 7–13 วัน ตัวเต็มวัย 10–21 วัน เท่ากับข้าวโพดหนึ่งรุ่นอาจเจอหนอนสามรุ่นซ้อนกัน ผีเสื้อเริ่มวางไข่ตั้งแต่ต้นอายุ 2–3 วันหลังงอก ทั้งบนใบ ใต้ใบ และลำต้น กลุ่มไข่มีขนคล้ายปุยสีน้ำตาลอ่อนปกคลุม

ที่ทำให้จัดการยากคือหนอนวัยกลางถึงวัยแก่มุดอยู่ในยอดอ่อนซึ่งละอองยาเข้าถึงยากที่สุด และออกหากินตอนเย็นถึงกลางคืน หลายคนจึงเดินแปลงตอนสายแล้วเห็นแต่ใบขาดเป็นรูโดยไม่เห็นตัวหนอน

อาการหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด สังเกตอย่างไรให้ทัน

อาการแรกสุดคือรอยขูดผิวใบเป็นจุดหรือขีดสีขาวใส เห็นได้ตั้งแต่ข้าวโพดอายุ 6–7 วัน เกิดจากหนอนวัยเล็กที่รวมกลุ่มแทะผิวใบชั้นบน เมื่อโตเป็นวัย 3–6 จะกัดจนใบขาดเป็นรู และทิ้งมูลคล้ายขี้เลื่อยไว้ในยอด ซึ่งเป็นสัญญาณชัดที่สุด ไล่ดูตามลำดับนี้ เพราะแต่ละอย่างบอกอายุของหนอน

• กลุ่มไข่มีขนปกคลุม บนใบ ใต้ใบ หรือลำต้น แปลว่าแม่ผีเสื้อเพิ่งเข้าแปลง เหลือเวลา 2–3 วันก่อนหนอนฟัก
• รอยขูดผิวใบสีขาวใส แปลว่าหนอนวัย 1–2 กำลังกินอยู่ เป็นจังหวะที่จัดการง่ายและคุ้มที่สุด
• ใบขาดเป็นรู ขอบขรุขระ เรียงเป็นแถวเมื่อใบคลี่ออก แปลว่าหนอนกินตั้งแต่ใบยังม้วนในยอด
• มูลคล้ายขี้เลื่อยเปียกในยอด เป็นหลักฐานว่าหนอนยังอยู่ในต้นนั้น ไม่ใช่รอยเก่า
• ยอดเหี่ยวหรือยอดขาด ในสภาพร้อนแห้ง หนอนอาจลงกัดโคนต้นจนยอดเหี่ยวเหมือนถูกตัด

หนอนโตเต็มที่ยาว 3.2–4.0 เซนติเมตร จุดที่ใช้แยกจากหนอนชนิดอื่นคือรอยคล้ายตัว Y หัวกลับบนส่วนหัว และจุดสีเข้ม 4 จุดเรียงเป็นสี่เหลี่ยมบนปล้องท้าย ๆ เรื่องนี้สำคัญเพราะหนอนเจาะลำต้นอยู่ในลำต้นซึ่งพ่นทางใบไม่ถึงตัว ส่วนชนิดนี้อยู่ในยอด ถ้าวินิจฉัยผิด วิธีพ่นก็ผิดตาม

ข้าวโพดอายุเท่าไหร่เสี่ยงที่สุด

ช่วงที่ต้องป้องกันหนักที่สุดคือตั้งแต่ข้าวโพดงอกจนถึงอายุประมาณ 30–43 วัน ซึ่งศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร ระบุว่าเป็นช่วงระบาดสูงสุด เพราะยอดคลี่ใบเร็ว มีที่ให้หนอนหลบเยอะ และเป็นช่วงที่ต้นสร้างใบเลี้ยงฝัก

ยิ่งข้าวโพดโตขึ้น ต้นทุนการพ่นยิ่งสูงและผลยิ่งน้อย เพราะทรงพุ่มปิด ละอองลงยอดยาก และหนอนตัวโตทนสารกว่าวัยเล็กหลายเท่า

สำรวจแปลงข้าวโพดอย่างไร และพ่นเมื่อไหร่ถึงคุ้ม

เดินแปลงเป็นรูปตัว W สุ่มหยุด 5 จุด จุดละ 10 ต้นติดกัน รวม 50 ต้น แล้วนับว่ากี่ต้นมีร่องรอยหนอนสดที่ยอด คู่มือการจัดการแบบผสมผสานของ FAO ใช้เกณฑ์ว่าระยะยอดอ่อนตอนต้นให้ลงมือเมื่อพบต้นถูกทำลาย 20% และระยะยอดอ่อนตอนปลายเมื่อพบยอดถูกทำลาย 40% พร้อมพบหนอนวัยเล็กในยอด

ตัวเลข 20% แปลว่าสำรวจ 50 ต้นแล้วพบร่องรอยหนอนสด 10 ต้นขึ้นไปก็ถึงจุดที่ควรพ่น ส่วน 40% คือ 20 ต้นจาก 50 ต้น ถ้ายังต่ำกว่าเกณฑ์ให้เดินซ้ำอีก 3–4 วันแล้วนับใหม่ เพราะการพ่นทุกครั้งมีค่าสาร ค่าแรง ค่าน้ำมัน และเร่งให้หนอนดื้อสาร

เวลาเดินนับ ต้องแยกรอยเก่ากับหนอนที่ยังอยู่ให้ออก ใบขาดเป็นรูอาจเป็นรอยจากรุ่นก่อนที่เข้าดักแด้ไปแล้ว ตัวชี้วัดที่ดีที่สุดคือมูลสดในยอดและตัวหนอนที่เขี่ยเจอจริง

จัดการหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดแบบผสมผสานทำอย่างไร

วางหลายด่านซ้อนกัน เริ่มจากคลุกเมล็ดเพื่อคุมช่วง 18–20 วันแรก ตามด้วยสำรวจสม่ำเสมอ ใช้ชีวภัณฑ์เมื่อหนอนยังวัยเล็ก และเก็บสารเคมีไว้ใช้เมื่อถึงเกณฑ์ พร้อมสลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์

ด่านที่ 1 คลุกเมล็ดก่อนปลูก

กรมวิชาการเกษตรแนะนำคลุกเมล็ดด้วยไซแอนทรานิลิโพรลผสมไทอะมีทอกแซม อัตรา 7 มิลลิลิตรต่อเมล็ดพันธุ์ 1 กิโลกรัมในข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ และ 8 มิลลิลิตรต่อกิโลกรัมในข้าวโพดหวาน ป้องกันได้ถึงอายุราว 18–20 วัน หลังจากนั้นต้องอาศัยการสำรวจ

ด่านที่ 2 ชีวภัณฑ์ในช่วงหนอนวัยเล็ก

เชื้อบีที สายพันธุ์ไอซาไว หรือเคอร์สตากี อัตรา 80 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร พ่นทุก 4–7 วัน เป็นทางเลือกที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำ ได้ผลดีกับหนอนวัยเล็กที่กำลังกินใบ ควรพ่นช่วงเย็นเพราะแสงแดดทำให้เชื้อเสื่อมเร็ว และไม่ควรผสมกับสารด่างจัด

ด่านที่ 3 สารเคมีเมื่อถึงเกณฑ์

เมื่อสำรวจแล้วเกินเกณฑ์ ให้เลือกสารตามคำแนะนำกรมวิชาการเกษตร และสลับกลุ่มเมื่อต้องพ่นซ้ำ

พ่นห่างกันประมาณ 7 วันเมื่อยังพบการระบาด และไม่ใช้สารกลุ่มกลไกเดียวกันเกิน 2–3 ครั้งติดกัน เพราะหนอนชนิดนี้ดื้อสารเร็วมาก การสลับกลุ่มไม่ใช่สลับยี่ห้อ แต่คือสลับกลไกการออกฤทธิ์ ให้ดูรหัสกลุ่มสารบนฉลาก

ด่านที่ 4 ตัดวงจรระหว่างรุ่น

อย่าปล่อยตอข้าวโพดและวัชพืชตระกูลหญ้าไว้ในแปลงนานหลังเก็บเกี่ยว เพราะเป็นที่อาศัยของหนอนและดักแด้ไปถึงรุ่นหน้า การไถกลบตอช่วยลดจำนวนตั้งต้นของรุ่นถัดไปได้มาก

พ่นอย่างไรให้ละอองลงถึงยอด

หัวใจของการพ่นคุมหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดคือละอองต้องตกลงในกรวยยอด ไม่ใช่แค่เคลือบผิวใบด้านนอก ใช้หัวฉีดกรวยกลวงเล็งลงกลางยอดแนวดิ่ง เดินช้ากว่าปกติ และพ่นช่วงเย็นที่หนอนขึ้นมาหากินและลมสงบ

ปริมาณน้ำสำคัญไม่แพ้ตัวสาร ถ้าน้ำน้อยเกินไป ละอองจะแห้งก่อนถึงยอดหรือเกาะแต่ใบบนสุด ในข้าวโพดต้นเล็กถึงกลาง ถังพ่นสะพายหลังที่เล็งลงยอดตรง ๆ มักได้ผลดีกว่าพ่นคลุมด้วยน้ำน้อย เรื่องช่วงเวลา อุณหภูมิ และลม อ่านเพิ่มใน ฉีดพ่นตอนไหนดี และถ้าอยากทบทวนขั้นตอนตั้งแต่ผสมจนล้างถัง มีสรุปไว้ใน เทคนิคการพ่นสารที่ถูกต้อง

โดรนใช้น้ำต่อไร่ต่ำกว่าถังพ่นมาก ละอองจึงค้างบนใบบนมากกว่าไหลลงก้นยอด เหมาะกับการคลุมพื้นที่กว้างตอนทรงพุ่มยังไม่ปิด ไม่ใช่ใช้แทนการพ่นลงยอด อ่านเพิ่มใน การใช้โดรนเกษตรอย่างถูกต้อง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเวลาจัดการหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด

ข้อผิดพลาดที่ทำให้เสียเงินมากที่สุดมีสี่อย่าง คือพ่นตามรอยเก่าโดยไม่ดูว่าหนอนยังอยู่ไหม พ่นคลุมผิวใบแทนพ่นลงยอด ใช้สารกลุ่มเดิมซ้ำจนหนอนดื้อ และรอจนใบขาดเป็นรูใหญ่ค่อยลงมือ

• พ่นกลางวันแดดจัด ละอองระเหยเร็ว สารเสื่อมไว และหนอนยังหลบในยอด
• เพิ่มอัตราสารแทนแก้วิธีพ่น ปัญหาส่วนใหญ่อยู่ที่ละอองไม่ถึงตัวหนอน การเพิ่มอัตราจึงเร่งให้ดื้อสารเปล่า ๆ
• ผสมหลายอย่างในถังเดียวโดยไม่ทดสอบ เช่นผสมชีวภัณฑ์กับสารที่เป็นด่างจัด ทำให้เชื้อตายก่อนถึงแปลง
• เดินสำรวจแต่ริมแปลง ริมแปลงมักถูกทำลายหนักกว่ากลางแปลง ถ้านับแค่ริม เกณฑ์จะเกินเสมอ พ่นถี่เกินจำเป็น

ถ้าไม่แน่ใจว่าใบซีดใบเหลืองมาจากหนอนหรือธาตุอาหาร ลองเทียบกับ อาการขาดธาตุอาหารจากใบพืช ก่อนตัดสินใจ

เคสจริงจากแปลง

จากแชทที่เกษตรกรทักเข้ามาหาทีมเรา สองคำถามเรื่องข้าวโพดที่ได้รับไม่ได้เริ่มที่ว่าใช้ยาอะไรดี แต่เริ่มที่ผสมยังไงและพ่นเท่าไหร่ถึงพอ ขอเล่าสองเคสแบบไม่ระบุตัวตน

เคสที่หนึ่ง เกษตรกรจังหวัดนครราชสีมา ปลูกข้าวโพด 7 ไร่ ทักมาถามว่าต้องใช้อัตราเท่าไหร่ เพราะหนึ่งรอบพ่นใช้น้ำ 400 ลิตรสำหรับ 7 ไร่ สำหรับกรณีแบบนี้ ให้ยึดอัตราต่อน้ำ 20 ลิตรบนฉลากเป็นตัวตั้ง แล้วคูณตามจำนวนถัง น้ำ 400 ลิตรเท่ากับ 20 ถัง ก็คูณ 20 เท่า ไม่ใช่กะจากจำนวนไร่ และเล็งหัวฉีดลงกลางยอดมากกว่าพ่นกวาดผ่าน ๆ

เคสที่สอง เกษตรกรที่ปลูกข้าวโพดร่วมกับข้าว มันสำปะหลัง และอ้อย พื้นที่ราว 30–40 ไร่ แจ้งว่าพ่นด้วยโดรนโดยใช้น้ำ 150 ลิตร และยังไม่มีทั้งสารกำจัดหนอนและสารคุมไข่หนอนในมือ คำแนะนำตามหลักวิชาการคือสำรวจแปลงก่อนซื้อสารใด ๆ เดินนับให้ครบ 5 จุด จุดละ 10 ต้น แล้วดูว่าถึงเกณฑ์ 20% หรือยัง ถ้าถึงแล้วและข้าวโพดยังต้นเล็กถึงกลาง ให้ใช้ถังพ่นเล็งลงยอดเฉพาะจุดที่พบระบาด แทนพ่นคลุมทั้ง 40 ไร่ด้วยน้ำ 150 ลิตร ซึ่งได้น้ำต่อไร่น้อยเกินกว่าจะพาละอองลงก้นยอด

ทั้งสองเคสยังไม่มีข้อมูลผลกลับมา จึงเล่าได้แค่ปัญหาที่ถามและแนวทางตามหลักวิชาการ จุดร่วมของทั้งสองเคสคือคำถามเริ่มที่อัตราผสมและปริมาณน้ำ ขณะที่ขั้นตอนสำรวจและเกณฑ์ตัดสินใจ ซึ่งไม่ต้องจ่ายเงินเพิ่ม ควรมาก่อน

คำถามที่พบบ่อย

หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดดูยังไงว่าไม่ใช่หนอนชนิดอื่น

ดูสองจุดคือรอยคล้ายตัว Y หัวกลับบนส่วนหัว และจุดสีเข้ม 4 จุดเรียงเป็นสี่เหลี่ยมบนปล้องท้องปล้องท้าย ๆ หนอนโตเต็มที่ยาว 3.2–4.0 เซนติเมตร ถ้าพบทั้งสองลักษณะและหนอนอยู่ในยอดพร้อมมูลคล้ายขี้เลื่อย ยืนยันได้ว่าใช่ตัวนี้

ต้องพบกี่ต้นถึงควรพ่นสารกำจัดหนอนกระทู้ข้าวโพด

คู่มือของ FAO ใช้เกณฑ์ 20% ของต้นที่สำรวจในระยะยอดอ่อนตอนต้น และ 40% ในระยะยอดอ่อนตอนปลาย ในทางปฏิบัติคือสุ่ม 5 จุด จุดละ 10 ต้น รวม 50 ต้น ถ้าพบร่องรอยหนอนสด 10 ต้นขึ้นไปในต้นเล็กถือว่าถึงเกณฑ์ ถ้าต่ำกว่านั้นให้เดินสำรวจซ้ำอีก 3–4 วัน

ข้าวโพดอายุกี่วันต้องเฝ้าระวังหนอนกระทู้มากที่สุด

ช่วงตั้งแต่งอกจนถึงอายุประมาณ 30–43 วันเป็นช่วงที่ระบาดสูงสุดตามข้อมูลศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร ควรเริ่มเดินดูตั้งแต่อายุ 6–7 วันซึ่งเห็นรอยขูดผิวใบสีขาวจากหนอนวัยเล็ก และเฝ้าต่อจนถึงระยะออกไหมติดฝักที่หนอนจะย้ายไปกัดไหมและเจาะฝัก

คลุกเมล็ดข้าวโพดกันหนอนกระทู้ได้นานแค่ไหน

การคลุกเมล็ดตามคำแนะนำกรมวิชาการเกษตรป้องกันการทำลายได้ตั้งแต่ปลูกจนถึงอายุประมาณ 18–20 วัน โดยใช้อัตรา 7 มิลลิลิตรต่อเมล็ด 1 กิโลกรัมในข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ และ 8 มิลลิลิตรต่อกิโลกรัมในข้าวโพดหวาน หลังพ้นช่วงนั้นต้องอาศัยการสำรวจแปลงแทน

พ่นสารกำจัดหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดแล้วไม่ตาย เพราะอะไร

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือละอองไม่ลงถึงยอดซึ่งเป็นที่หนอนหลบอยู่ รองลงมาคือหนอนโตถึงวัยแก่จึงทนสารมากขึ้น และการใช้สารกลุ่มกลไกเดิมซ้ำจนเกิดความต้านทาน ทางแก้คือเล็งหัวฉีดลงกลางยอด พ่นช่วงเย็น และสลับกลุ่มกลไก ไม่ใช่เพิ่มอัตราสาร

แหล่งอ้างอิง

• ศูนย์วิจัยพืชไร่นครสวรรค์ กรมวิชาการเกษตร — หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุด (Fall Armyworm)
• กรมวิชาการเกษตร — การป้องกันกำจัดหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดในข้าวโพดหวาน ข้าวโพดข้าวเหนียว และข้าวโพดฝักอ่อน
• ศูนย์วิทยบริการเพื่อส่งเสริมการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร — หนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดและการป้องกันกำจัด
• FAO Global Farmer Field School Platform — Fall Armyworm
• FAO — Integrated management of the Fall Armyworm on maize: A guide for Farmer Field Schools

สรุป

การคุมหนอนกระทู้ข้าวโพดลายจุดไม่ได้อยู่ที่สารตัวไหนแรงที่สุด แต่อยู่ที่จังหวะและความแม่นยำ เริ่มจากคลุกเมล็ดเพื่อซื้อเวลา 18–20 วันแรก เดินสำรวจ 5 จุด จุดละ 10 ต้นทุก 3–4 วัน ใช้เกณฑ์ 20% ในระยะยอดอ่อนตอนต้นเป็นตัวตัดสินใจ เฝ้าให้หนักตั้งแต่งอกถึงอายุ 30–43 วัน ใช้ชีวภัณฑ์ตอนหนอนยังวัยเล็กและใช้สารเคมีตามอัตราที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำเมื่อถึงเกณฑ์ และที่สำคัญที่สุดคือพ่นให้ละอองลงไปในยอดจริง ๆ

หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่

อ่านต่อ

โรคราน้ำค้างข้าวโพด: อาการ วิธีแยกจากใบไหม้ และการคลุกเมล็ด · ข้าวโพดติดเมล็ดไม่เต็มฝัก: สาเหตุช่วงออกไหม และวิธีป้องกัน