กำจัดหนูนา: วิธีสังเกตรอยกัด วางแปลงล่อ และจังหวะที่ต้องลงมือ

การกำจัดหนูนาให้ได้ผลจริงต้องลงมือก่อนข้าวออกรวง ไม่ใช่ตอนที่เห็นรวงหักแล้ว เพราะช่วงตั้งท้องถึงเก็บเกี่ยวคือช่วงที่หนูกัดกินหนักที่สุดและทุกวิธีทำได้ยาก แนวทางที่ทางราชการและงานวิจัยเห็นตรงกันคือ เคลียร์ที่หลบซ่อนริมคันนาให้โล่ง วางกับดักหรือแปลงล่อตามทางเดินหนูตั้งแต่ต้นฤดู ใช้เหยื่อพิษเฉพาะช่วงเตรียมดินถึงก่อนปลูก และทำพร้อมกันหลายแปลงในละแวกเดียวกัน

หนูนากัดข้าวระยะไหน เสียหายมากที่สุด

ระยะที่หนูนาทำให้เสียหายหนักที่สุดคือข้าวตั้งท้องถึงออกรวง เพราะหนูกัดคอรวงหรือกัดลำต้นให้ล้มแล้วกินเมล็ด เสียทั้งรวงในครั้งเดียว ต่างจากช่วงต้นฤดูที่กัดเมล็ดงอกและกัดต้นช่วงแตกกอ ซึ่งข้าวยังแตกกอชดเชยได้บางส่วน

คลังความรู้ข้าวของกรมการข้าวระบุว่าหนูที่พบในนาข้าวของไทยจัดได้ราว 3 สกุล 7 ชนิด และทำลายข้าวได้ตลอดช่วงการเจริญเติบโตจนถึงหลังเก็บเกี่ยว โดยลักษณะการทำลายเปลี่ยนตามระยะข้าว คือกัดเมล็ดที่งอกในระยะต้นกล้า กัดลำต้นในระยะแตกกอ และกัดคอรวงในระยะออกรวง

ที่ทำให้หนูต่างจากแมลงคือมันไม่หายไปเองตามฤดู การศึกษาหนูพุกใหญ่ในจังหวัดนครปฐมพบจำนวนลูกเฉลี่ยราว 6–7 ตัวต่อครอก และตัวผู้เข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ช่วงอายุประมาณ 120–180 วัน แปลว่าหนูรุ่นที่เกิดต้นฤดูโตทันมาสมทบกับรุ่นพ่อแม่ได้ในฤดูเดียวกัน ยิ่งปล่อยนานยิ่งไล่ตามไม่ทัน

วิธีสังเกตว่านาข้าวเริ่มมีหนูนา

ให้เดินตรวจคันนาและขอบแปลงก่อนเข้ากลางนา สัญญาณที่ชัดที่สุดมีสามอย่าง คือรูหนูสดที่ปากรูมีดินใหม่และไม่มีใยแมงมุมปิด ทางเดินเป็นร่องเล็กราบกับพื้นในพงหญ้า และต้นข้าวที่ถูกกัดขาดเป็นรอยเฉียงคม เจอครบสามอย่างแปลว่ามีหนูอยู่ประจำ ไม่ใช่หนูผ่านทาง

แยกรอยหนูจากสาเหตุอื่นให้ออก

• รอยหนูกัด ลำต้นหรือคอรวงขาดเป็นรอยเฉียงคม ปลายแผลเรียบ มักขาดที่ความสูงใกล้เคียงกันทั้งกอ และมีเศษต้นเศษรวงกองข้าง ๆ
• รอยปูนากัด ขาดต่ำติดระดับน้ำ เจอเฉพาะช่วงต้นกล้าถึงแตกกอ และเห็นรูปูที่คันนา
• รอยหนอนกอ ยอดแห้งแต่ต้นยังตั้งอยู่ ดึงยอดขึ้นมาหลุดง่าย ผ่าลำต้นเจอรูหนอน

การแยกให้ออกสำคัญ เพราะถ้าเข้าใจผิดว่าเป็นแมลงแล้วพ่นสารฆ่าแมลง จะเสียทั้งเงินและเสียเวลาที่ควรใช้วางกับดัก ถ้าข้าวเพิ่งเข้าระยะตั้งท้อง ให้ดูแลน้ำและปุ๋ยตามรายละเอียดในบทความ ข้าวระยะตั้งท้อง ใส่ปุ๋ยอะไร ดูแลน้ำอย่างไร ซึ่งควรทำควบไปกับการเฝ้าระวังหนู

กำจัดหนูนาควรเริ่มตอนไหนให้ทัน

ช่วงที่คุ้มที่สุดคือระหว่างเตรียมดินถึงก่อนปลูกประมาณ 2 สัปดาห์ เพราะประชากรหนูยังต่ำ ไม่มีข้าวในนาให้หนูเลือกกิน และยังวางเหยื่อหรือกับดักได้ทั่วแปลง เมื่อข้าวคลุมแปลงแล้ว หนูมีทั้งอาหารและที่หลบซ่อน ทุกวิธีจะยากขึ้นทันที

คำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตรที่เตือนภัยเรื่องหนูในนาข้าวเน้นสองส่วนคู่กัน ส่วนแรกคือปรับสภาพแวดล้อมในนาให้ไม่เหมาะกับการเป็นที่อยู่ของหนู ด้วยการลดขนาดคันนาและกำจัดวัชพืชบริเวณคันนา เพื่อไม่ให้หนูมีที่หลบซ่อนจากศัตรูธรรมชาติ ส่วนที่สองคือใช้เหยื่อพิษในช่วงก่อนปลูกหรือระหว่างเตรียมดิน ไม่ใช่ช่วงข้าวใกล้เกี่ยว

ทำคนเดียวไม่พอ ต้องทำพร้อมกันหลายแปลง

หนูนาหากินข้ามแปลง การกำจัดในแปลงเดียวจึงเป็นแค่การย้ายปัญหาชั่วคราว แนวทางที่ IRRI เรียกว่าการจัดการหนูโดยอาศัยหลักนิเวศจึงรวมสามเรื่องเข้าด้วยกัน คือเคลียร์ขอบแปลงและคันนา ปลูกข้าวพร้อมกันในละแวกเดียวกัน และนัดกันไล่จับหนูช่วงต้นฤดู งานทดลองในนาชลประทานของอินโดนีเซียพบว่าชุดวิธีแบบนี้ทำให้ผลผลิตสูงขึ้นราว 6% โดยประชากรหนูโดยรวมไม่ได้ลดลงชัดเจน สะท้อนว่าเป้าหมายที่ทำได้จริงคือคุมความเสียหายให้อยู่ ไม่ใช่ทำให้หนูหมดนา

แปลงล่อล้อมรั้วดักหนู (TBS) ทำอย่างไร

แปลงล่อล้อมรั้ว หรือ Trap Barrier System คือการกั้นแปลงข้าวเล็ก ๆ ด้วยแผ่นพลาสติกแล้วติดกรงดักแบบจับได้หลายตัวไว้ที่ช่องทางเข้า โดยปลูกข้าวในแปลงล่อให้โตก่อนแปลงรอบข้าง 2–3 สัปดาห์ หนูจะถูกดึงเข้ามาหาข้าวที่โตกว่าและติดกรง วิธีนี้ใช้แรงงานแต่ไม่ทิ้งสารเคมีไว้ในนา

ตัวเลขที่ IRRI รายงานจากการใช้งานจริงคือ แปลงล่อหนึ่งจุดดึงหนูเข้ามาได้จากระยะไกลถึงราว 200 เมตร และป้องกันพื้นที่รอบข้างได้ราว 8–10 เฮกตาร์ หรือประมาณ 50–60 ไร่ ส่วนแบบแนวยาวที่ใช้ในกัมพูชาจะขึงพลาสติกเป็นแนวรับทางเดินหนู แล้วติดกรงดักทุก ๆ ประมาณ 20 เมตรตามแนวรั้ว ขนาดแปลงล่อในงานวิจัยส่วนใหญ่เพียงราว 10–20 เมตรต่อด้าน จึงลงทุนไม่มาก แต่ต้องวางให้ตรงทางเดินหนู คือใกล้คันนาใหญ่ ริมคลองส่งน้ำ หรือขอบนาที่ติดที่รกร้าง

วิธีกำจัดหนูนาแบบไหนเหมาะกับแปลงแบบไหน

ไม่มีวิธีเดียวที่ใช้ได้ทุกกรณี ให้เลือกตามขนาดแปลง ระยะข้าว และว่าทำคนเดียวหรือทำเป็นกลุ่มได้ ตารางข้างล่างสรุปจุดเด่นและข้อจำกัดของแต่ละวิธีเพื่อให้ตัดสินใจได้เร็วขึ้น

กรมส่งเสริมการเกษตรระบุให้อนุรักษ์สัตว์ที่กินหนู เช่น งู นกแสก เหยี่ยว และพังพอน แปลงที่คันนาโล่งและไม่ไล่ยิงนกล่าเหยื่อจึงมีแรงกดต่อประชากรหนูอยู่ตลอดโดยไม่ต้องลงทุนเพิ่ม

ใช้เหยื่อพิษกำจัดหนูนาอย่างไรให้ปลอดภัย

ถ้าจะใช้เหยื่อพิษ ให้ทำช่วงเตรียมดินหรือก่อนปลูกประมาณ 2 สัปดาห์ วางตามคันนาและปากรูหนูซึ่งเป็นทางที่หนูใช้จริง ไม่หว่านทั่วแปลง และเก็บซากหนูไปฝังทุกวันเพื่อไม่ให้สุนัข แมว หรือนกล่าเหยื่อกินซากต่อ สารออกฤทธิ์เร็วอย่างซิงค์ฟอสไฟด์ที่คลุกกับปลายข้าวเป็นรูปแบบที่ทางราชการแนะนำช่วงนี้

ให้ใช้เฉพาะสารที่ขึ้นทะเบียนและทำตามอัตราบนฉลากเท่านั้น สูตรเหยื่อพิษแบบเก่าที่ยังเผยแพร่กันตามเว็บไซต์ทั่วไปบางสูตรใช้สารที่อันตรายต่อคนและไม่ใช่คำแนะนำปัจจุบัน หากไม่มั่นใจให้สอบถามสำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์จัดการศัตรูพืชชุมชนในพื้นที่ก่อน ส่วนการวางเหยื่อตอนข้าวใกล้เกี่ยวทั้งเสี่ยงตกค้างและได้ผลน้อย เพราะหนูมีข้าวในนาให้กินอยู่แล้ว ถ้าข้าวสุกแก่แล้วทางที่เหลือคือใช้กับดักเสริมและเร่งเก็บเกี่ยวให้ตรงจังหวะ ดูวิธีประเมินได้ที่ ระยะเก็บเกี่ยวข้าว ดูอย่างไรว่าถึงเวลาเกี่ยว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเวลากำจัดหนูนา

ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือเริ่มช้า ลงมือตอนเห็นรวงหักแล้วซึ่งเลยจุดที่แก้ได้คุ้มค่า รองลงมาคือทำแปลงเดียวขณะที่แปลงข้างเคียงไม่ทำ ใช้วิธีเดียวโดด ๆ ตลอดฤดู และปล่อยคันนาให้รกเป็นที่หลบซ่อน

• นับความเสียหายแค่ตรงที่เห็นชัด ควรสุ่มนับหลายจุดทั้งริมคันนาและกลางแปลง เพราะความเสียหายมักกระจุกริมขอบ ถ้านับแต่ขอบจะประเมินสูงเกินจริง
• ใช้เหยื่อพิษซ้ำจุดเดิมนาน ๆ หนูเรียนรู้และเลี่ยงจุดนั้น ควรสลับตำแหน่งและสลับไปใช้กับดัก
• ลืมจัดการช่วงหลังเกี่ยว ตอซังและเมล็ดร่วงเป็นอาหารเลี้ยงหนูข้ามฤดู การจัดการตอซังให้เรียบร้อยช่วยลดจำนวนหนูที่ตั้งต้นในฤดูถัดไป ดูแนวทางได้ที่ ไถกลบตอซังข้าว ทิ้งไว้กี่วันก่อนปลูก

เคสจริงจากแปลง

จากข้อมูลที่ทีมเราบันทึกไว้ในโปรไฟล์เกษตรกรที่ทักเข้ามาคุย มีสองเคสที่สะท้อนเรื่องจังหวะการลงมือได้ดี ขอเล่าแบบไม่ระบุตัวบุคคล เฉพาะสิ่งที่บันทึกไว้จริง

เคสที่ 1 นาข้าว 250 ไร่ ใกล้เก็บเกี่ยว และจะเตรียมแปลงรอบใหม่เดือนเมษายน

เคสนี้เป็นเกษตรกรที่ทำนาข้าวร่วมกับทีมงานรวม 250 ไร่ ข้อมูลที่บันทึกไว้คือตอนที่คุยกัน ข้าวใกล้เก็บเกี่ยวแล้ว และจะเริ่มเตรียมแปลงรอบใหม่เดือนเมษายน โดยเจ้าตัวระบุว่านาดีไม่มีปัญหา

สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ แปลงผืนใหญ่ติดกันหลายร้อยไร่เป็นรูปแบบที่หนูขยายประชากรได้ดี เพราะมีอาหารต่อเนื่องและมีคันนาให้ขุดรูจำนวนมาก แต่จังหวะที่ลงมือได้ผลไม่ใช่ตอนใกล้เกี่ยว กลับเป็นช่วงเตรียมแปลงรอบใหม่เดือนเมษายนที่เจ้าตัวบอกไว้พอดี ช่วงนั้นควรเคลียร์วัชพืชคันนาให้โล่งและลดขนาดคันนาที่ไม่จำเป็น และถ้าจะใช้แปลงล่อล้อมรั้วต้องวางหลายจุด เพราะหนึ่งจุดคุ้มครองได้ราว 50–60 ไร่ตามตัวเลขที่ IRRI รายงาน

เคสที่ 2 ปลูกส้มและข้าว ข้าวเพิ่งเริ่มแตกกอ

อีกเคสเป็นเกษตรกรที่ปลูกส้มและข้าวควบกัน ข้อมูลที่บันทึกไว้คือตอนที่ทักเข้ามา ข้าวเริ่มแตกกอ ส่วนส้มเริ่มเก็บผลขายได้แล้ว

สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ ระยะแตกกอเป็นช่วงที่หนูกัดลำต้นให้ขาด อาการที่เห็นจะเป็นกอโหรงเหรงเป็นหย่อม ๆ ซึ่งคนมักเข้าใจว่าเมล็ดพันธุ์ไม่งอกหรือข้าวขาดปุ๋ย การเดินตรวจคันนาหารูสดช่วงนี้จึงคุ้มกว่าการเพิ่มปุ๋ย และยังวางกรงดักได้สะดวกเพราะข้าวไม่คลุมแปลง อีกเรื่องคือเมื่อมีทั้งแปลงไม้ผลและนาอยู่ในมือเดียวกัน ขอบแปลงที่เชื่อมสองพื้นที่เป็นทางเดินหนูที่ควรเคลียร์เป็นลำดับแรก เพราะพื้นที่ไม้ผลให้ที่หลบซ่อนแก่หนูได้ตลอดปี

คำถามที่พบบ่อย

หนูนากัดต้นข้าว ดูอย่างไรว่าไม่ใช่ปูนาหรือหนอนกอ

ดูที่ความสูงและลักษณะรอยขาด หนูกัดให้ขาดเป็นรอยเฉียงคมที่ระดับใกล้เคียงกันทั้งกอ และมีเศษต้นกองข้าง ๆ ปูนากัดต่ำติดระดับน้ำและพบรูปูที่คันนา ส่วนหนอนกอทำให้ยอดแห้งแต่ต้นยังตั้งอยู่ และผ่าลำต้นเจอรูหนอน

กำจัดหนูนาด้วยเหยื่อพิษตอนข้าวออกรวงได้ไหม

ไม่ใช่ช่วงที่แนะนำ คำแนะนำของทางราชการให้วางเหยื่อพิษช่วงเตรียมดินหรือก่อนปลูกราว 2 สัปดาห์ เพราะช่วงออกรวงหนูมีข้าวในนาให้กินอยู่แล้วจึงไม่สนใจเหยื่อ ทั้งยังเสี่ยงตกค้างและเสี่ยงต่อสัตว์เลี้ยง ถ้าข้าวออกรวงแล้วให้ใช้กับดักและเร่งเก็บเกี่ยวตามจังหวะแทน

วางแปลงล่อดักหนูหนึ่งจุดคุ้มพื้นที่กี่ไร่

ตัวเลขที่ IRRI รายงานคือ แปลงล่อล้อมรั้วหนึ่งจุดดึงหนูได้จากระยะราว 200 เมตร และป้องกันพื้นที่รอบข้างได้ประมาณ 8–10 เฮกตาร์ หรือราว 50–60 ไร่ ถ้ามีพื้นที่มากกว่านั้นต้องวางหลายจุด และวางให้ตรงทางเดินหนูตามคันนาใหญ่หรือริมคลองส่งน้ำ

ใช้นกแสกช่วยกำจัดหนูนาได้จริงไหม

ได้ และเป็นแนวทางที่ทางราชการส่งเสริม กรมส่งเสริมการเกษตรนำผลงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรเรื่องการใช้นกแสกควบคุมประชากรหนูไปขยายผลกับเกษตรกรในสวนปาล์มน้ำมันภาคใต้ สิ่งที่ทำได้คือไม่ไล่ไม่ยิงนกล่าเหยื่อ และเปิดคันนาให้โล่งเพื่อให้นกล่าหนูได้ง่าย ควบกับวิธีอื่น ไม่ใช่พึ่งนกอย่างเดียว

แหล่งอ้างอิง

• กรมการข้าว คลังความรู้ข้าว หนูศัตรูข้าว
• กรมส่งเสริมการเกษตร เตือนภัยศัตรูพืช หนู ศัตรูร้ายในนาข้าว
• IRRI Rice Today การจัดการหนูในนาข้าวโดยอาศัยหลักนิเวศ
• Singleton et al. Ecologically based management of rodents in lowland irrigated rice fields in Indonesia
• คลังข้อมูลการวิจัยการเกษตรไทย ชีววิทยาการสืบพันธุ์ของหนูพุกใหญ่
• Trap Barrier System as a tool for rodent pest management in irrigated rice

สรุป

การกำจัดหนูนาให้คุ้มค่าคือการย้ายเวลาลงมือมาไว้ข้างหน้า เริ่มจากเดินตรวจคันนาหารูสดตั้งแต่ต้นฤดู เคลียร์วัชพืชริมคันนาให้โล่ง วางกับดักหรือแปลงล่อตามทางเดินหนู ใช้เหยื่อพิษเฉพาะช่วงเตรียมดินถึงก่อนปลูกตามฉลากและเก็บซากทุกวัน แล้วนัดแปลงข้างเคียงทำพร้อมกัน สิ่งที่ตัดสินผลลัพธ์มากที่สุดไม่ใช่สารหรืออุปกรณ์ แต่เป็นจังหวะเวลาและการทำพร้อมกันหลายแปลง

หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่