ระยะเก็บเกี่ยวข้าว: ดูอย่างไรว่าถึงเวลาเกี่ยว และควรระบายน้ำเมื่อไร
ระยะเก็บเกี่ยวข้าวที่ให้น้ำหนักและราคาดีที่สุดคือระยะพลับพลึง ซึ่งกรมการข้าวระบุว่าเมล็ดในรวงเปลี่ยนเป็นสีเหลืองเกือบทั้งหมด ประมาณ 30 วันหลังข้าวออกดอก 80 เปอร์เซ็นต์ และเมล็ดมีความชื้นราว 20–25 เปอร์เซ็นต์ เกี่ยวเร็วกว่านั้นได้เมล็ดลีบและข้าวหักมาก เกี่ยวช้ากว่านั้นเมล็ดร่วงในนาและร้าวจนสีแล้วหัก ตัวตัดสินจึงเป็นการนับวันจากวันออกดอกให้แม่น ไม่ใช่นับอายุข้าวบนปฏิทิน
ระยะเก็บเกี่ยวข้าวที่เหมาะสมคือช่วงไหน
ระยะที่เหมาะสมคือระยะพลับพลึง ประมาณ 30 วันหลังข้าวในแปลงออกดอกไปแล้ว 80 เปอร์เซ็นต์ ตามข้อมูลของกรมการข้าว ช่วงนี้เมล็ดในรวงเปลี่ยนเป็นสีเหลืองเกือบทั้งหมด น้ำหนักเมล็ดขึ้นสูงสุด และความชื้นเมล็ดอยู่ราว 20–25 เปอร์เซ็นต์ จึงได้ทั้งน้ำหนักและคุณภาพการสีดีที่สุด
คำว่าออกดอก 80 เปอร์เซ็นต์ หมายถึงวันที่ต้นข้าวในแปลงราว 8 ใน 10 ต้นโผล่รวงและบานพร้อมกันแล้ว ไม่ใช่วันที่เห็นรวงแรกโผล่ ถ้าจดวันนี้ไว้ การวางแผนเกี่ยวจะแม่นขึ้นมาก เพราะนับไปอีกราว 4 สัปดาห์คือกรอบที่ควรเกี่ยว
นาปีที่เจออากาศเย็นปลายฤดูมักสุกช้ากว่านาปรัง ส่วนแปลงที่เจอน้ำขังหรือขาดน้ำช่วงเติมน้ำนมจะสุกไม่พร้อมกันทั้งแปลง ตัวเลข 30 วันจึงเป็นจุดเริ่มต้นให้เดินสำรวจ ไม่ใช่วันที่ต้องเกี่ยวตายตัว
ดูอย่างไรว่าข้าวถึงระยะพลับพลึงแล้ว
เดินเก็บรวงแบบสุ่ม 5 จุดทั่วแปลง จุดละ 3–5 รวง แล้วดูสัดส่วนเมล็ดที่เปลี่ยนเป็นสีฟาง ถ้าเมล็ดเหลืองเกือบทั้งรวงและเมล็ดที่โคนรวงเริ่มแข็งจนกดด้วยเล็บไม่บุบ ถือว่าเข้าระยะเก็บเกี่ยวได้ ไม่ต้องรอให้ฟางแห้งกรอบทั้งแปลง
จุดที่ควรดูนอกจากสีเมล็ด
- โคนรวง: สุกช้ากว่าปลายรวง ถ้าโคนรวงยังเขียวอยู่หลายเมล็ด ยังเกี่ยวเร็วเกินไป
- เนื้อเมล็ด: แกะเปลือกแล้วกด ถ้ายังนิ่มคล้ายน้ำนมข้นคือยังไม่ถึง ถ้าแข็งใสคือพร้อม
- คอรวงและใบธง: ใบธงเหลืองและคอรวงโน้มลงเป็นสัญญาณประกอบ แต่ใช้ตัดสินลำพังไม่ได้ เพราะโรคคอรวงหรือเพลี้ยก็ทำให้ใบเหลืองได้
- ความสม่ำเสมอ: ถ้าแปลงเดียวกันมีทั้งรวงเขียวและรวงแห้งคาต้น แปลว่าข้าวออกดอกไม่พร้อมกัน ควรเกี่ยวจุดที่สุกมากที่สุดก่อน
คำแนะนำจากสถาบันวิจัยข้าวในเขตร้อนยังแยกเกณฑ์ตามวิธีเกี่ยว คือเกี่ยวด้วยมือเริ่มได้เมื่อเมล็ดเหลืองราว 85–90 เปอร์เซ็นต์ของรวง ส่วนรถเกี่ยวนวดรอได้ถึง 90–95 เปอร์เซ็นต์ เพราะตัดด้วยเครื่องทำให้เมล็ดร่วงน้อยกว่า
เก็บเกี่ยวเร็วเกินไปกับช้าเกินไป เสียหายต่างกันอย่างไร
เกี่ยวเร็วเกินไปได้เมล็ดที่ยังไม่สมบูรณ์ เมล็ดลีบมาก ความชื้นสูงจนเสียค่าลดความชื้นเพิ่ม และเปอร์เซ็นต์ต้นข้าวต่ำ ส่วนเกี่ยวช้าเกินไปทำให้เมล็ดร่วงในนาและเมล็ดร้าว ซึ่ง FAO ระบุว่าการเลื่อนวันเกี่ยวออกไปทำให้สูญเสียเพิ่มขึ้นจากการร่วงและการร้าวของเมล็ดข้าวที่สุกเกิน
ต้นข้าวคือสัดส่วนเมล็ดข้าวสารที่ยังเต็มเมล็ดหลังสี ไม่หักเป็นปลายข้าว เอกสารคุณภาพข้าวของกรมการข้าวระบุว่าข้าวที่มีต้นข้าวมากกว่า 50 เปอร์เซ็นต์ถือว่าคุณภาพการสีสูง และสาเหตุสำคัญของการหักคือรอยร้าวในเมล็ด ซึ่งเกิดจากการเก็บเกี่ยวและนวดที่ไม่ถูกวิธี การลดความชื้นที่ไม่เหมาะสม และการที่ข้าวแห้งแล้วกลับไปดูดความชื้นซ้ำ
| ประเด็น | เกี่ยวเร็วเกินไป | เกี่ยวช้าเกินไป |
|---|---|---|
| น้ำหนักผลผลิต | ต่ำกว่าที่ควรได้ เพราะเมล็ดยังสะสมแป้งไม่เต็ม | ลดลงจากเมล็ดร่วงในนาและนกหนูกิน |
| ความชื้นเมล็ด | สูงกว่า 25 เปอร์เซ็นต์ ถูกหักค่าความชื้นหนัก | ต่ำและไม่สม่ำเสมอ เมล็ดดูดความชื้นกลับเวลาฝนตก |
| คุณภาพการสี | เมล็ดลีบและข้าวท้องไข่มาก ต้นข้าวต่ำ | เมล็ดร้าวจนสีแล้วหักเป็นปลายข้าว |
| งานหลังเกี่ยว | ต้องรีบตากหรืออบ เสี่ยงเชื้อราถ้ากองไว้ | ฟางแห้งกรอบ ติดเครื่องนวด เมล็ดแตกเพิ่มตอนนวด |
เมล็ดลีบไม่ได้มาจากวันเกี่ยวอย่างเดียว ถ้าแปลงมีปัญหาเมล็ดไม่เต็มทุกปี ควรย้อนไปดูข้าวระยะตั้งท้องว่าให้น้ำและปุ๋ยพอหรือไม่ ก่อนไปแก้ที่วันเกี่ยว
ควรระบายน้ำออกจากนาก่อนเก็บเกี่ยวกี่วัน
หลักคือระบายน้ำให้พื้นนาแห้งพอรับน้ำหนักรถเกี่ยวในวันที่กำหนดเกี่ยว แนวทางที่ใช้กันในนาเขตร้อนอยู่ราว 1–2 สัปดาห์ก่อนวันเกี่ยว ส่วนเอกสารไทยระบุต่างกันตั้งแต่ 10 ถึง 25 วัน เพราะขึ้นกับชนิดดินและระบบน้ำ จึงต้องตัดสินจากสภาพพื้นนาจริง
วิธีกะวันระบายน้ำให้พอดี
- นาดินเหนียวอุ้มน้ำดี ต้องระบายเร็วกว่า เพราะดินแห้งช้าและรถเกี่ยวจมง่าย
- นาดินร่วนปนทรายแห้งเร็ว ระบายช้ากว่าได้ ถ้าระบายเร็วเกินไปเสี่ยงให้เมล็ดสุดท้ายในรวงลีบ
- อย่าระบายน้ำก่อนข้าวสุกแก่ทางสรีรวิทยา เพราะเมล็ดที่ยังเติมแป้งอยู่จะหยุดเติมและลีบ
- แปลงที่ข้าวล้มควรระบายให้แห้งเร็วที่สุด เพราะรวงที่แช่น้ำจะงอกคาต้น
แปลงใหญ่ที่ข้าวออกดอกไม่พร้อมกันไม่ควรระบายน้ำทั้งผืนในวันเดียว ให้แบ่งโซนตามวันออกดอกแล้วไล่ระบายและไล่เกี่ยวตามลำดับ แต่ละโซนจะถูกเกี่ยวตอนสุกพอดี
หยุดพ่นสารก่อนเก็บเกี่ยวข้าวเมื่อไร
ให้ยึดระยะเวลาที่ฉลากสารแต่ละชนิดกำหนดว่าต้องหยุดใช้ก่อนเกี่ยวกี่วัน ตัวเลขนี้ไม่เท่ากันในแต่ละสาร ตั้งแต่ไม่กี่วันถึงหลายสัปดาห์ จึงต้องอ่านจากฉลากขวดที่ใช้จริง การพ่นใกล้วันเกี่ยวเกินกำหนดทำให้มีสารตกค้างเกินค่าที่ผู้ซื้อตรวจ
ในทางปฏิบัติ งานป้องกันโรคและแมลงในข้าวส่วนใหญ่จบไปก่อนระยะนี้แล้ว เพราะโรคที่กระทบผลผลิตมากอย่างโรคไหม้คอรวงและโรคเมล็ดด่างต้องป้องกันตั้งแต่ก่อนรวงโผล่จนออกดอก ถ้าเห็นอาการตอนเมล็ดเหลืองแล้ว การพ่นตามไปตอนนั้นแทบไม่ช่วยอะไร ถ้ายังจำเป็นต้องพ่นจริง ควรเลือกเวลาและสภาพอากาศให้ละอองเกาะใบได้ดีเพื่อไม่ต้องพ่นซ้ำ ซึ่งอยู่ในช่วงเวลาที่เหมาะกับการฉีดพ่น
หลังเกี่ยวแล้วต้องทำอะไรภายในวันแรก
ข้าวที่เพิ่งเกี่ยวยังชื้น 20–25 เปอร์เซ็นต์ ต้องนวดและตากหรืออบให้แห้งทันที FAO ระบุว่าข้าวที่เกี่ยวมาในสภาพเปียกต้องทำให้เสถียรด้วยการนวดและทำให้แห้งทันที มิฉะนั้นเมล็ดจะงอก เปลี่ยนสี หรือเน่า และการกองข้าวที่เพิ่งเกี่ยวทิ้งไว้ในนาจะทำให้เกิดเมล็ดเหลือง
เป้าหมายความชื้นหลังตากขึ้นกับว่าจะเก็บไว้นานแค่ไหน กรมการข้าวแนะนำให้ลดเหลือประมาณ 14 เปอร์เซ็นต์สำหรับเก็บ 2–3 เดือน และต่ำกว่า 12 เปอร์เซ็นต์หากเก็บนานกว่านั้น
ข้อควรระวังตอนตาก
- อย่าตากบนพื้นซีเมนต์หรือถนนเปล่า เพราะพื้นร้อนทำให้เมล็ดร้าว ควรปูผ้าใบหรือเสื่อรอง
- เกลี่ยกองให้บาง ไม่กองหนาเป็นเนิน เพราะกองหนาระบายความร้อนไม่ทันและข้าวตรงกลางเสียก่อน
- กลับกองเป็นระยะในช่วงแดดแรง ให้ความชื้นลดลงสม่ำเสมอ ไม่ใช่แห้งเฉพาะชั้นบน และเมื่อแห้งถึงเป้าแล้วเก็บในที่ไม่อับชื้น เพราะข้าวที่ดูดความชื้นกลับจะร้าว
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในช่วงเก็บเกี่ยวข้าว
ข้อผิดพลาดที่เสียผลผลิตมากที่สุดคือกำหนดวันเกี่ยวตามคิวรถเกี่ยวหรือตามเพื่อนบ้าน แล้วไม่ได้เดินดูรวงในแปลงตัวเอง รองลงมาคือนับอายุข้าวจากวันหยอดเมล็ดแทนวันออกดอก ซึ่งคลาดเคลื่อนได้เป็นสัปดาห์
- จองคิวรถเกี่ยวช้า แล้วต้องรอจนข้าวสุกเกิน เมล็ดร่วงและร้าวระหว่างรอ
- ระบายน้ำพร้อมกันทั้งผืนทั้งที่ข้าวออกดอกไม่พร้อมกัน ทำให้บางโซนลีบ
- กองข้าวเปลือกสดรอรถบรรทุกข้ามคืนหลายคืน จนเมล็ดเหลืองและมีกลิ่น
- ตั้งเครื่องนวดแรงเกินไปเพื่อให้ไวขึ้น เมล็ดแตกเพิ่มทันทีในขั้นนวด
เคสจริงจากแปลง
จากแชทที่เข้ามาถึงทีมเรา ช่วงใกล้เก็บเกี่ยวมีสองคำถามที่ซ้ำบ่อย คือยังพ่นอะไรได้อีกไหมก่อนเกี่ยว และแปลงใหญ่ควรเกี่ยวตอนไหน
เคสที่ 1: เชียงใหม่ ข้าวโพด 3.4 ไร่ และมีนาข้าวช่วงออกรวง
เกษตรกรรายนี้อยู่จังหวัดเชียงใหม่ ปลูกข้าวโพด 3.4 ไร่ และมีลำไยกับนาข้าวด้วย คำถามที่ทักเข้ามาคือจะฉีดพ่นในนาข้าวช่วงออกรวงก่อนเก็บเกี่ยวได้หรือไม่ พร้อมบอกว่ากังวลเรื่องพ่นแล้วใบไหม้และกังวลเรื่องสารตกค้าง
สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ ดูก่อนว่าเหลือกี่วันจะถึงวันเกี่ยว แล้วเทียบกับระยะหยุดใช้สารก่อนเก็บเกี่ยวที่ระบุบนฉลากของสารที่จะใช้ ถ้าเวลาที่เหลือสั้นกว่าที่ฉลากกำหนด ไม่ควรพ่น เพราะเสี่ยงตกค้างเกินเกณฑ์โดยที่ผลผลิตแทบไม่เพิ่ม ส่วนเรื่องใบไหม้ ตัวที่ควบคุมได้คือไม่พ่นช่วงแดดจัด และไม่ผสมเข้มกว่าอัตรา
เคสที่ 2: นาข้าว 250 ไร่ ที่ใกล้เก็บเกี่ยว
อีกรายทำนาข้าวร่วมกับทีมงานประมาณ 250 ไร่ แจ้งว่าปีนี้ใกล้เก็บเกี่ยวแล้วและจะเริ่มเตรียมแปลงรอบใหม่เดือนเมษายน โดยบอกว่านาปีนี้ดีไม่มีปัญหา คำถามที่ถามเข้ามาเป็นเรื่องแนวทางปุ๋ยทางใบของรอบถัดไป
สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือ แปลงขนาดนี้ควรแบ่งโซนตามวันออกดอกและจดวันออกดอก 80 เปอร์เซ็นต์ของแต่ละโซนไว้ แล้วจองคิวรถเกี่ยวล่วงหน้าให้ตรงกรอบราว 30 วันหลังจากนั้น พร้อมวางลำดับระบายน้ำไล่ไปตามโซน วิธีนี้ลดโอกาสที่บางโซนต้องรอคิวจนสุกเกิน ซึ่งเป็นช่องที่ผลผลิตหายไปโดยไม่รู้ตัวในแปลงใหญ่
คำถามที่พบบ่อย
ระยะเก็บเกี่ยวข้าวนับจากวันไหน
นับจากวันที่ข้าวในแปลงออกดอกไปแล้วประมาณ 80 เปอร์เซ็นต์ ไม่ใช่วันหยอดเมล็ดหรือวันปักดำ จากวันนั้นกรอบที่เหมาะสมคือราว 30 วัน ตามข้อมูลของกรมการข้าว การนับแบบนี้แม่นกว่าการนับอายุข้าวบนปฏิทิน เพราะแปลงที่เจอแล้งหรือน้ำขังกลางฤดูจะสุกคลาดไปหลายวัน
เก็บเกี่ยวข้าวตอนไหนดีถ้าฝนยังตกอยู่
ถ้าข้าวถึงระยะพลับพลึงแล้วแต่ฝนยังตก ให้เตรียมพื้นที่ตากหรือหาที่อบไว้ก่อน แล้วเกี่ยวช่วงที่ฝนหยุดนานพอให้พื้นนารับรถเกี่ยวได้ อย่าปล่อยให้สุกเกินเพราะรอฟ้าเปิด เนื่องจากเมล็ดที่สุกเกินจะร่วงง่าย และรวงที่โดนฝนสลับแดดซ้ำ ๆ จะร้าวมากขึ้น
ความชื้นเมล็ดข้าวตอนเก็บเกี่ยวควรเท่าไร
ประมาณ 20–25 เปอร์เซ็นต์ตามข้อมูลของกรมการข้าว ถ้าสูงกว่านี้จะถูกหักค่าความชื้นมากและเสี่ยงเสียหายระหว่างรอตาก ถ้าต่ำกว่านี้แปลว่าเริ่มสุกเกินและเมล็ดร้าวไปแล้ว หลังตากให้ลดเหลือราว 14 เปอร์เซ็นต์ถ้าเก็บ 2–3 เดือน และต่ำกว่า 12 เปอร์เซ็นต์ถ้าเก็บนานกว่านั้น
ควรระบายน้ำออกจากนาก่อนเก็บเกี่ยวกี่วัน
ให้กะจากสภาพดินให้พื้นนาแห้งพอรับรถเกี่ยวในวันที่จะเกี่ยว แนวทางที่ใช้กันราว 1–2 สัปดาห์ก่อนวันเกี่ยว นาดินเหนียวต้องระบายเร็วกว่านาดินร่วนปนทราย ข้อสำคัญคืออย่าระบายก่อนข้าวสุกแก่ทางสรีรวิทยา เพราะเมล็ดที่ยังเติมแป้งจะหยุดเติมและลีบ
ทำไมเกี่ยวข้าวแล้วสีออกมาหักเยอะ
สาเหตุหลักคือรอยร้าวในเมล็ด ซึ่งเอกสารด้านคุณภาพข้าวของกรมการข้าวระบุว่ามาจากการเก็บเกี่ยวและนวดที่ไม่ถูกวิธี การลดความชื้นที่ไม่เหมาะสม และการที่ข้าวแห้งแล้วกลับไปดูดความชื้นซ้ำ แก้ได้ด้วยการเกี่ยวตรงระยะ ไม่ตั้งเครื่องนวดแรงเกิน ตากบนวัสดุรอง และเก็บในที่ไม่อับชื้น
พ่นสารครั้งสุดท้ายในนาข้าวได้ถึงเมื่อไร
ได้ถึงวันที่ยังเหลือเวลามากกว่าระยะหยุดใช้ก่อนเก็บเกี่ยวที่ระบุบนฉลากสารนั้น ตัวเลขนี้ต่างกันในแต่ละสาร จึงต้องอ่านจากฉลากขวดที่ใช้จริง ในทางปฏิบัติงานป้องกันโรคและแมลงที่คุ้มค่าจะจบก่อนเมล็ดเริ่มเหลือง หลังจากนั้นการพ่นตามมักเพิ่มต้นทุนมากกว่าเพิ่มผลผลิต
แหล่งอ้างอิง
- กรมการข้าว – Rice Knowledge Bank: การเก็บเกี่ยว
- กรมการข้าว – Rice Knowledge Bank: การลดความชื้น
- กรมการข้าว – เอกสารคุณภาพข้าวและคุณภาพการสี
- FAO – Rice post-harvest: harvesting, threshing and drying
สรุป
ระยะเก็บเกี่ยวข้าวที่คุ้มที่สุดคือระยะพลับพลึง ราว 30 วันหลังข้าวออกดอก 80 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งเมล็ดเหลืองเกือบทั้งรวงและมีความชื้นราว 20–25 เปอร์เซ็นต์ สิ่งที่ต้องทำจึงมีสามอย่าง คือจดวันออกดอกไว้ เดินสุ่มดูรวงจริงก่อนตัดสิน และวางคิวรถเกี่ยวกับการระบายน้ำให้ลงตัวกับวันนั้น แล้วรีบนวดและตากให้แห้งตามเป้า
หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่
อ่านต่อ
กำจัดหนูนา: วิธีสังเกตรอยกัด วางแปลงล่อ และจังหวะที่ต้องลงมือ
เกี่ยวกับผู้เขียน →