ข้าวเมล็ดลีบ: แยกสาเหตุแมลงสิง อากาศเย็น และการขาดน้ำ

ยกรวงข้าวขึ้นมาแล้วเบามือ บีบดูแล้วเมล็ดแฟบ นั่นคืออาการ ข้าวเมล็ดลีบ ซึ่งเกิดจากเมล็ดไม่ได้ผสมเกสร หรือผสมติดแล้วสะสมแป้งไม่ทัน สาเหตุหลักมีไม่กี่กลุ่ม คือแมลงสิงดูดเมล็ดระยะน้ำนม อากาศเย็นหรือร้อนจัดช่วงตั้งท้องถึงออกดอก การขาดน้ำ ปุ๋ยไนโตรเจนเกิน และโรคที่คอรวงหรือเมล็ด แต่ละกลุ่มแก้คนละทาง จึงต้องแยกให้ออกก่อนลงมือ

ข้าวเมล็ดลีบคืออะไร ต่างจากเมล็ดด่างอย่างไร

ข้าวเมล็ดลีบคือเมล็ดที่เปลือกพัฒนาปกติแต่ข้างในกลวงหรือมีแป้งน้อย น้ำหนักเบา ลอยน้ำแล้วแยกออกได้ ส่วนเมล็ดด่างคือเมล็ดที่มีแป้งอยู่แต่เปลือกมีจุดหรือแผลจากเชื้อรา สองอย่างนี้คนละสาเหตุและแก้คนละวิธี พบพร้อมกันในแปลงเดียวได้

ในหนึ่งรวง เมล็ดปลายรวงมักเต็มก่อน เมล็ดโคนรวงเต็มช้ากว่าและลีบง่ายกว่า การพบลีบที่โคนรวงบ้างจึงปกติ ที่ต้องกังวลคือลีบกระจายทั่วรวงหรือลีบมากขึ้นเมื่อเทียบกับฤดูก่อน หากพบเมล็ดเป็นแผลสีน้ำตาลดำร่วมด้วย ให้อ่านวิธีแยกที่บทความ โรคเมล็ดด่างข้าว

ข้าวเมล็ดลีบเกิดจากอะไรได้บ้าง

สาเหตุที่พบบ่อยมีห้ากลุ่ม คือแมลงสิงที่ดูดเมล็ดระยะน้ำนม อากาศเย็นช่วงตั้งท้องถึงออกรวงที่ทำให้เกสรเป็นหมัน อากาศร้อนจัดกับการขาดน้ำช่วงออกดอก ไนโตรเจนเกินและหว่านแน่นจนต้นเฝือล้ม และโรคที่คอรวงหรือเมล็ด ทั้งห้ากลุ่มทำให้รวงเบาเหมือนกันแต่ร่องรอยต่างกัน

ทางลัดคือดูการกระจายของอาการก่อน ลีบเป็นหย่อมตามที่ดอนให้สงสัยน้ำ ลีบทั้งแปลงเท่ากันให้สงสัยอากาศช่วงออกดอก ลีบมากในจุดที่ต้นล้มให้สงสัยปุ๋ย และถ้าได้กลิ่นเหม็นบนรวงให้สงสัยแมลงสิง

วิธีตรวจว่าข้าวเมล็ดลีบมากแค่ไหน

เดินเป็นแนวทแยงทั่วแปลง สุ่มเก็บจุดละ 5 รวง อย่างน้อย 5 จุด เลือกรวงจากกอกลางแปลงไม่ใช่ขอบแปลง แล้วนับเมล็ดเต็มกับเมล็ดลีบในรวงเดียวกัน ทำทั้งจุดที่อาการหนักและจุดที่ยังดี จะเห็นทันทีว่าปัญหากระจายทั้งแปลงหรือเป็นหย่อม

1. รูดเมล็ดจากรวงแล้วบีบ เมล็ดลีบจะแฟบ ไม่มีน้ำนมหรือแป้งข้างใน
2. ใส่เมล็ดที่รูดได้ลงในน้ำ เมล็ดลีบลอย เมล็ดเต็มจม เป็นวิธีประเมินที่เร็วที่สุด
3. จดตำแหน่งจุดที่อาการหนักเทียบกับจุดที่น้ำเข้าไม่ถึงและจุดที่ต้นล้ม

ผลการสุ่มใช้ตัดสินใจต่อได้ ทั้งเรื่องจะพ่นหรือไม่พ่น และการกำหนด ระยะเก็บเกี่ยวข้าว ให้เหมาะกับแปลงที่สุกไม่พร้อมกัน

แมลงสิงทำให้ข้าวเมล็ดลีบอย่างไร และต้องพ่นเมื่อไร

แมลงสิงเป็นมวนลำตัวเรียวยาวประมาณ 15 มิลลิเมตร ด้านบนสีน้ำตาลด้านล่างสีเขียว ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยดูดน้ำเลี้ยงจากเมล็ดระยะเป็นน้ำนม ทำให้เมล็ดลีบ ผลผลิตลดลง และเมล็ดที่ถูกทำลายแตกหักง่ายเมื่อนำไปสี กรมการข้าวให้เกณฑ์ตัดสินใจพ่นไว้ที่พบมากกว่า 4 ตัวต่อตารางเมตรในระยะน้ำนม

จุดสำคัญคือแมลงสิงทำลายเฉพาะช่วงสั้น ตั้งแต่ข้าวเริ่มเป็นน้ำนมจนเมล็ดแข็ง ถ้าปล่อยผ่านช่วงนี้แล้วไปพ่นตอนรวงแก่จะไม่ช่วยอะไร การเดินสำรวจรวงทุกสัปดาห์ช่วงออกรวงถึงน้ำนมจึงคุ้มกว่าพ่นตามปฏิทิน

วิธีสำรวจให้เจอตัวจริง

• สำรวจเช้าตรู่หรือเย็น ช่วงที่แมลงเกาะบนรวง กลางวันแดดจัดจะหลบลงซอกกอ
• เดินเข้าแปลงช้า ๆ เพราะบินหนีง่าย และสังเกตกลิ่นเหม็นซึ่งมักได้กลิ่นก่อนเห็นตัว
• นับจำนวนตัวในกรอบ 1 ตารางเมตรหลายจุด แล้วหาค่าเฉลี่ยก่อนเทียบกับเกณฑ์ เน้นแถบติดคันนาและข้างแปลงหญ้าซึ่งเป็นทางที่แมลงเข้าแปลง

การจัดการแบบผสมผสาน

• กำจัดวัชพืชในนาข้าว คันนา และรอบแปลง ซึ่งเป็นพืชอาศัยและที่หลบของแมลง
• ใช้สวิงโฉบจับตัวอ่อนและตัวเต็มวัยในแปลงที่พบระบาดแล้วนำไปทำลาย
• ใช้เนื้อเน่าแขวนตามคันนาเป็นตัวล่อ เพราะตัวเต็มวัยชอบกิน แล้วจับมาทำลาย
• หลีกเลี่ยงการปลูกข้าวต่อเนื่องไม่หยุดพัก เพื่อลดการแพร่ขยายพันธุ์
• ถ้าต้องใช้สารเคมี ให้พ่นเมื่อถึงเกณฑ์เท่านั้น เลือกสารที่มีทะเบียนใช้ในข้าว อ่านฉลากเรื่องอัตราและระยะปลอดภัยก่อนเก็บเกี่ยว

อากาศเย็นช่วงตั้งท้องทำให้ข้าวเป็นหมันจริงไหม

จริง และเป็นสาเหตุที่ถูกมองข้ามบ่อย อุณหภูมิต่ำช่วงตั้งท้องถึงออกรวงทำให้เกสรตัวผู้เป็นหมันและผสมเกสรไม่สมบูรณ์จนเกิดเมล็ดลีบ กรมการข้าวระบุว่าอาการเป็นหมันพบมากในช่วงอุณหภูมิวิกฤติราว 15 ถึง 17 องศาเซลเซียส และข้าวที่กระทบหนาวมักออกรวงช้าและสุกแก่ไม่พร้อมกัน

อาการจึงมาเป็นชุด ถ้าแปลงออกรวงช้ากว่าที่ควร รวงโพล่ไม่สุดคอรวง สุกไม่พร้อมกัน และลีบเป็นหย่อมในที่ลมหนาวพัดผ่าน ให้นึกถึงข้าวกระทบหนาวก่อนโรค เพราะพ่นสารป้องกันกำจัดโรคไปก็ไม่เปลี่ยนผลของอุณหภูมิ สิ่งที่ทำได้มีดังนี้

• รักษาน้ำในนาไว้ ไม่ปล่อยให้แห้งช่วงอากาศเย็น เพราะน้ำช่วยลดการแกว่งของอุณหภูมิรอบกอ
• ถ้าพบใบข้าวเหลือง ให้ชะลอการใส่ปุ๋ยทุกชนิดจนอุณหภูมิสูงกว่า 20 องศาเซลเซียส แล้วจึงใส่ปุ๋ยโพแทสเซียมเสริมความแข็งแรงของต้น
• ฤดูถัดไปเลือกพันธุ์ทนหนาว ซึ่งกรมการข้าวยกตัวอย่างพันธุ์ชัยนาท 1 กข31 กข41 และ กข43

อากาศร้อนจัดและการขาดน้ำช่วงออกดอกเกี่ยวข้องแค่ไหน

เกี่ยวมาก เพราะช่วงดอกบานเป็นระยะที่ข้าวไวต่ออุณหภูมิมากที่สุด งานวิจัยสรีรวิทยาข้าวพบว่าอุณหภูมิสูงกว่า 35 องศาเซลเซียสช่วงออกดอกทำให้เกิดเมล็ดลีบ โดยเริ่มพบอาการเมื่ออุณหภูมิสูงสุดรายวันขึ้นไปราว 34 ถึง 36 องศาเซลเซียส กลไกคืออับเรณูแตกได้ไม่ดีและละอองเรณูที่มีชีวิตบนยอดเกสรน้อยลง

การขาดน้ำซ้ำเข้ามาทำให้หนักขึ้นอีกชั้น เพราะเมื่อร้อนและแล้งมาพร้อมกัน อัตราการติดเมล็ดลดลงมากกว่าเจอความร้อนอย่างเดียว

คำแนะนำระดับน้ำของกรมการข้าวใช้เป็นหลักได้ คือช่วงแตกกอประมาณ 5 ถึง 10 เซนติเมตร และช่วงสร้างรวงอ่อนถึงออกดอกประมาณ 10 ถึง 15 เซนติเมตร ช่วงนี้ไม่ควรให้นาแห้ง รายละเอียดอ่านเพิ่มที่บทความ ข้าวระยะตั้งท้อง อีกเรื่องที่ควรเลี่ยงคือพ่นสารหรือปุ๋ยทางใบตรงช่วงข้าวตากเกสร ถ้าจำเป็นให้พ่นก่อนออกดอกหรือหลังผสมติดแล้ว

ปุ๋ยไนโตรเจนเกินและหว่านแน่นทำให้เมล็ดลีบได้อย่างไร

ไนโตรเจนมากเกินทำให้ข้าวสร้างใบและลำต้นมากกว่าที่จำเป็น ต้นสูงเฝือ กอแน่น แสงไม่ถึงใบล่าง และล้มง่ายเมื่อเจอลมฝน กอที่ล้มทับกันลำเลียงอาหารไปเลี้ยงเมล็ดไม่เต็มที่ รวงในจุดนั้นจึงเล็กและลีบกว่าจุดที่ต้นยังตั้งอยู่

การหว่านหนาเกินให้ผลคล้ายกัน เพราะต้นต่อพื้นที่มากเกินทำให้แย่งแสงและธาตุอาหาร ได้รวงจำนวนมากแต่รวงเล็กและเมล็ดไม่เต็ม กรมการข้าวแนะนำอัตราเมล็ดพันธุ์นาหว่านน้ำตมไว้ที่ 10 ถึง 20 กิโลกรัมต่อไร่ โดยใช้อัตราสูงในแปลงที่ปรับระดับได้ไม่ดีหรือมีนกหนูรบกวน ฤดูถัดไปจึงควรใช้อัตราตามคำแนะนำ แบ่งใส่ปุ๋ยไนโตรเจนตามระยะไม่ทุ่มครั้งเดียว และเน้นโพแทสเซียมช่วงสร้างรวง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อเจอข้าวเมล็ดลีบ

ข้อผิดพลาดที่ทำให้เสียเงินมากที่สุดคือพ่นก่อนรู้สาเหตุ ตามด้วยพ่นช้าจนพ้นช่วงที่แก้ได้ และสรุปจากรวงเดียวสองรวงโดยไม่สุ่มหลายจุด

• เหมาว่าเป็นโรคทุกครั้งที่รวงเบา ทั้งที่อากาศเย็นและการขาดน้ำไม่ตอบสนองต่อสารกำจัดโรค
• เพิ่มปุ๋ยไนโตรเจนเพื่อเร่งให้รวงเต็ม ซึ่งมักทำให้ต้นเฝือและล้มแล้วลีบหนักกว่าเดิม
• พ่นสารกำจัดแมลงตามปฏิทินทั้งที่ไม่ถึงเกณฑ์ ทำให้ศัตรูธรรมชาติลดลง
• ปล่อยนาแห้งช่วงสร้างรวงถึงออกดอกเพราะคิดว่าใกล้เกี่ยวแล้ว ทั้งที่ช่วงนี้ยังต้องการน้ำ

เคสจริงจากแปลง

จากแชทที่เกษตรกรทักเข้ามาปรึกษาทีมเรา ปัญหาเมล็ดไม่เต็มมักถูกถามตอนที่ข้าวเดินมาถึงท้ายฤดูแล้ว ขอเล่าแบบไม่ระบุตัวบุคคล 2 เคส

เคสแรกเป็นเกษตรกรปลูกข้าวที่จังหวัดเพชรบูรณ์ ทักมาขอคำแนะนำเรื่องชุดฉีดพ่นสำหรับนาข้าว โดยบอกว่าข้าวเพิ่งได้น้ำหลังกระทบแล้งมาก่อน สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือดูก่อนว่าข้าวอยู่ระยะไหน ถ้ายังไม่ถึงระยะสร้างรวงอ่อน ต้นยังมีเวลาฟื้น สิ่งที่ต้องทำคือรักษาระดับน้ำให้สม่ำเสมอจนออกดอก และไม่เร่งไนโตรเจนหนัก เพราะต้นที่เพิ่งเครียดจากการขาดน้ำจะเฝือและอ่อนแอ แต่ถ้าแล้งตรงช่วงสร้างรวงถึงออกดอกแล้ว เมล็ดลีบที่เกิดขึ้นแก้ย้อนหลังไม่ได้

เคสที่สองเป็นเกษตรกรจังหวัดเชียงใหม่ที่ปลูกข้าวโพด ลำไย และข้าว สอบถามเรื่องการพ่นในข้าวช่วงออกรวงก่อนเก็บเกี่ยว สำหรับกรณีแบบนี้ หลักวิชาการที่ควรยึดคือช่วงออกรวงถึงน้ำนมต้องเดินสำรวจก่อนตัดสินใจ ไม่ใช่พ่นตามรอบ เพราะเป็นทั้งช่วงที่แมลงสิงเข้าทำลายและช่วงที่โรคคอรวงกับเมล็ดด่างเข้าได้ ถ้าไม่ถึงเกณฑ์ก็ไม่ต้องพ่น และต้องดูระยะปลอดภัยก่อนเก็บเกี่ยวบนฉลากทุกครั้ง

คำถามที่พบบ่อย

ข้าวเมล็ดลีบแก้ได้ไหมถ้าเห็นตอนรวงโน้มแล้ว

เมล็ดที่ลีบไปแล้วแก้ย้อนหลังไม่ได้ เพราะช่วงผสมเกสรและสะสมแป้งผ่านไปแล้ว สิ่งที่ยังทำได้คือรักษาน้ำและต้นไว้ให้รวงที่ยังเต็มสะสมแป้งต่อจนสุกแก่ และจดว่าลีบจุดไหนเพื่อแก้ที่ต้นเหตุในฤดูถัดไป

แมลงสิงกี่ตัวถึงต้องพ่น

กรมการข้าวให้เกณฑ์ไว้ที่พบแมลงสิงมากกว่า 4 ตัวต่อตารางเมตรในระยะข้าวเป็นน้ำนม ให้นับหลายจุดทั่วแปลงแล้วหาค่าเฉลี่ยก่อนตัดสินใจ ถ้ายังไม่ถึงเกณฑ์ให้ใช้วิธีกำจัดวัชพืชคันนา ใช้สวิงโฉบจับ และใช้เนื้อเน่าล่อตัวเต็มวัยมาทำลายแทน

อากาศเย็นกี่องศาทำให้ข้าวเป็นหมัน

กรมการข้าวระบุว่าอาการเป็นหมันพบมากในช่วงอุณหภูมิวิกฤติราว 15 ถึง 17 องศาเซลเซียส หากกระทบช่วงตั้งท้องถึงออกรวงจะทำให้เกสรตัวผู้เป็นหมันและผสมไม่สมบูรณ์ ข้าวที่กระทบหนาวมักออกรวงช้าและสุกไม่พร้อมกัน ซึ่งใช้แยกจากสาเหตุอื่นได้

พ่นปุ๋ยทางใบช่วงข้าวออกดอกช่วยให้เมล็ดเต็มไหม

ไม่ควรพ่นตรงช่วงดอกบาน เพราะเป็นช่วงที่ข้าวกำลังตากเกสร การพ่นหรือลุยแปลงช่วงนั้นเสี่ยงรบกวนมากกว่าช่วย ถ้าต้องการเสริมธาตุอาหารให้ทำก่อนออกดอกหรือหลังผสมติดแล้ว และต้องแก้สาเหตุจริงด้วย เพราะปุ๋ยไม่ย้อนแก้การเป็นหมันจากอุณหภูมิ

แหล่งอ้างอิง

• กรมการข้าว เรื่องแมลงสิง
• กรมส่งเสริมการเกษตร เตือนระวังแมลงสิงระยะออกรวง
• ศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตร แมลงสิง
• กรมส่งเสริมการเกษตร เรื่องข้าวกระทบหนาว
• กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ข้าวกระทบหนาว
• กรมการข้าว เรื่องอัตราเมล็ดพันธุ์นาหว่านน้ำตม
• Journal of Experimental Botany, High temperature stress and spikelet fertility in rice

สรุป

ข้าวเมล็ดลีบ ไม่ใช่โรคเดียวและไม่มีวิธีแก้เดียว ให้สุ่มรวงหลายจุดก่อนเพื่อดูว่าลีบทั้งแปลงหรือเป็นหย่อม แล้วเทียบกับร่องรอยที่เหลืออยู่ ทั้งแมลงสิงบนรวงระยะน้ำนม การออกรวงช้าและสุกไม่พร้อมกันของข้าวกระทบหนาว จุดที่น้ำไปไม่ถึง และจุดที่ต้นเฝือล้ม เมื่อรู้สาเหตุจึงรู้ว่าควรพ่น ควรเติมน้ำ หรือควรแก้เรื่องอัตราเมล็ดพันธุ์กับวันปลูกในฤดูถัดไป

หากต้องการคำแนะนำให้เหมาะกับแปลงของคุณ ทักทีมงานได้ที่นี่